Erasmus

Erasmus, Desiderius, d. 1536. Desiderii Erasmi Roterodami colloquia familiaria. ad optimarum editionum fidem diligenter emendata, cum succincta difficiliorum explanatione. Ed. stereotypa. Lipsiae. sumptibus Ottonis Holtze. 1867-1872. 771 pp. (2 vols)
Source: Stoa.org
Thīs version created by Meagan Ayer for Dickinson College Commentariēs, 2024.
Desiderius Erasmus. Colloquia familiaria
Dē ūtilitāte colloquiōrum ad lēctōrem
Adeō nunc in omnēs et in omnia per ūniversum orbem grassātur comitāta Furiīs ή διαβολή,⁽¹⁾ ut tūtum nōn sit ūllum ēmittere librum, nisi satellitō mūnītum. Quamquam quid satis esse tūtum possit adversus sȳcophantae morsum, quī, velut aspis ad vōcem incantantis, ita ad omnem pūrgātiōnem quamvīs iūstissimam obtūrat aurēs? Prīma pars huius operis, quae mea fuit et nōn mea, temeritāte cuiusdam erat ēdita. Quam cum ingentī applausū vidērem exceptam ā studiōsīs, abūsus sum affectū vulgārī ad prōfectum studiōrum. Quandoquidem nec medicī semper aegrōtīs ministrant salūberrima, sed illīs nōnnihil concēdunt ob hoc ipsum, quod vehementer appetant. Itidem mihi vīsum est, hoc genus illecēbrīs inēscāre teneram aetātem, quae iūcundīs facilius dūcitur, quam seriīs aut exāctīs. Itaque, quod ēditum erat, repūrgāvī; deinde adiēcī quae mōribus etiam fōrmandīs condūcerent, velut irrēpēns in animōs adulēscentium, quōs rēctē scrīpsit Aristotelēs inidōneōs audītōrēs ēthicae philosophiae, dumtaxat eius quae seriīs praeceptīs trāditur. Quodsī quis clāmet, indecōrum hominī senī sīc puerīliter lūdere, nihil moror quam puerīliter, modō ūtiliter. Et, sī laudantur līttterātōrēs aetāte prōvectī, quī pueritiae crūstulīs blandiuntur, elementa velint ut dīscere prīma; mihi nōn arbitror vitiō vertī dēbēre, quod similī studiō iuventūtem illectō, vel ad ēlegantiam Latīnī sermōnis, vel ad pietātem. Adde quod bonae prūdentiae pars est, nōsse stultās vulgī cupiditātēs et absurdās opīniōnēs. Eās arbitror satius ex hōc libellō dīscere, quam experientiā stultōrum magistrā. Multīs amāra sunt grammaticēs praecepta: Aristotelēs ēthicē nōn est apta puerīs: theologia Scotī minus; nē virīs quidem admodum ūtilis ad parandam bonam mentem: et plūrimum habet momentī, gustum optimārum rērum prōtinus īnsēvisse tenerīs animīs. Et haud sciō an quidquam dīscitur fēlīcius, quam quod lūdendō dīscitur. Est hoc nīmirum sānctissimum fallendī genus, per impostūram dare beneficium. Laudantur enim medicī, quī sīc fallunt aegrōtōs. Et tamen sī nihil hīc aliud quam nūgātus fuissem, vidēbantur lātūrī; nunc quoniam praeter linguae polītiem īnspersī quaedam, quae mentem īnstruant ad religiōnem, calumniantur, ac perinde quasi dogmata Chrīstiānae professiōnis hīc seriō prōnūntientur, ita syllabās etiam ad vīvum excutiunt. Id quam faciant inīquē, magis erit perspicuum, ubi dēclārārō colloquiōrum aliquot nōn vulgārem ūtilitātem. Ut enim omittam tot seriās sententiās mediīs iōcīs admīxtās, tot fābulās, tot historiās, tot rērum nātūrās dignās cōgnitū: in colloquiō dē vīsendō loca sacra cohibētur superstitiōsus et immodicus quōrundam affectus, quī summam pietātem esse dūcunt vīdisse Hierosōlymam: et hūc per tanta terrārum marisque spatia currunt senēs episcopī, relictō grege, quī cūrandus erat: hūc virī prīncipēs, relictā familiā ac ditiōne: hūc marītī, relictīs domī līberīs et uxōre, quōrum mōribus ac pudīcitiae necessārius erat custōs: hūc adulēscentēs ac fēminae, nōn sine gravī discrīmine mōrum et integritātis. Quidam etiam iterum atque iterum recurrunt, nec aliud faciunt per omnem vītam, et interim superstitiōnī, incōnstantiae, stultitiae, temeritātī praetexitur religiōnis titulus, ac dēsertor suōrum, contrā doctrīnam Paulī, sānctimōniae laudem aufert, ac sibi quoque pietātis omnēs numerōs explēsse vidētur. Paulus 1 Timoth. 2. intrepidē prōnūntiat: Sī quis autem suōrum, et maximē domesticōrum, cūram nōn habet, fidem abnegāvit et est īnfidēlī dēterior. Atquī hīc Paulus loquī vidētur dē viduīs, quae līberōs atque nepōtēs neglegunt, idque praetextū religiōnis, dum sēsē mancipent obsequiīs ecclēsiae. Quid dictūrus dē marītīs, quī dēstitūtīs tenerīs līberīs, uxōre iuvenculā, idque in rē tenuī, proficīscuntur Hierosōlymam? Ex multīs ūnicum exemplum prōferam, nec tam recēns, ut metuenda sit invidia, nec tam vetus, quīn nepōtēs supersint, quōs damnī magnitūdō nōn sinit oblīvīscī reī gestae.
Vir quidam praepotēns dēcrēverat ante mortem invīsere Hierosōlymam, piō quidem animō, sed parum fēlīcī cōnsiliō. Rēbus igitur ōrdināțīs, facultātum omnium, uxōris, quam gravidam relīquit, oppidōrum et arcium cūram tūtēlamque commīsit archiepīscopō, ceu parentī. Ubi rūmor allātus est, hominem in eā peregrīnātiōne periisse, archiepīscopus prō parente gessit praedōnem: occupāvit possessiōnēs omnēs dēfūnctī: dēnique et arcem mūnītiōrem, in quam gravida cōnfūgerat, vī expugnāvit: et nē superesset ultor ātrōcissimī factī, gravida cōnfossa simul cum fētū periit. Nōnne pium erat, tālī virō dissuādēre perīculōsam et nōn necessāriam prōfectiōnem? Huius generis quam multa comperiantur exempla, cēterīs aestīmandum relinquō. Nē quid interim dīcam dē sūmptibus, quōs, ut fateāmur nōn omnīnō perīre, tamen nēmō prūdēns nōn fatebitur in ūsūs longē meliōrēs expendī potuisse. Quod autem ad religiōnem attinet, dīvus Hieronymus laudat Hilāriōnem, quod, cum esset Palaestīnus, et in Palaestīnā vīveret, tamen semel duntaxat vīserit Hierosōlymam, ob locī vīcīniam, nē vidērētur contemnere loca sacra. Sī meritō laudātus est Hilāriōn, quod abstinuit ab Hierosōlymā tam vīcīnus, nē deum angustō locō claudere vidērētur; semel tantum adierit, ob locī propinquitātem, nē quōs offenderet; quid dīcendum dē hīs, quī ex Angliā et Scōtiā tantīs impendīīs per tot discrīmina petunt Hierosōlymam; praesertim domī relictīs cārissimīs, quibus iuxtā doctrīnam apostolī dēbent perpetuam cūram? Clāmat sānctus Hieronymus: Nōn magnum est Hierosōlymīs fuisse; sed bene vīxisse magnum est. Et tamen aetāte Hieronymī probābile est, ēvidentōra vestīgia veterum monumentōrum exstitisse, quam nunc exstant. Dē vōtīs disputātiōnem aliīs relinquō; tantum hoc agit colloquium, nē quis temerē tālia vōta suscipiat. Id esse vērum, dēclārant haec mea verba: Praesertim cum domī habērem uxōrem, integrā adhūc aetāte, līberōs et familiam, quae pendēbat ex mē et operā meā quotīdiānā alēbātur: et cētera quae sequuntur. Dē vōtīs igitur susceptīs nihil dīcam, nisi quod sī summus essem pontifex, nōn admodum gravātē relaxārem obstrīctōs. In suscipiendīs, quemadmodum fateor fierī posse, ut aliquis cum frūctū pietātis eat Hierosōlymam, ita nōn dubitārem, multīs, ex rērum circumstantiīs, dare cōnsilium, ut eās impēnsās, tempus et operam īnsūmerent in alia, quae propius condūcunt ad vēram pietātem. Haec arbitror esse pia: eōque cōnsīderātā multōrum vel levitāte vel ignōrantiā vel superstitiōne, vīsum est super eā rē monēre iuventūtem: neque videō quōs offendere dēbeat haec admonitō, nisi forte quōsdam istōs, quibus cārior est quaestus quam pietās.
Nec illic damnō pontificiās indulgentiās, aut diplōmata; sed taxō nūgācissimum nūgātōrem, quī nē cōgitāns quidem dē corrigendā vītā, tōtam spem collocārit in condōnātiōnibus hūmānīs. Hīc sī quis mihi cōnsīderet, quanta iāctūrā pietātis nāta sit inter mortālēs, partim ex eōrum vitiō, quī prostituunt pontificiās indulgentiās, partim eōrum culpā, quī illās secus quam oportet accipiunt, fatēbitur operae pretium, iuventūtem super hāc rē commonitam esse. Vērum hoc modō parum cōnsultum est commissāriīs. Audiō, ō bone: sī virī bonī sunt, gaudēbunt esse monitōs simplicēs: sīn potior est illīs quaestus quam pietās, valeant.
In colloquiō dē captandīs sacerdōtiīs, taxō eōs, quī Rōmam cursitant, vēnanturque sacerdōtia, crebrō gravī iāctūrā tum mōrum tum pecūniae: eōque dēdūcō sermōnem, ut sacerdōs, prō concubīnā, lēctiōne bonōrum auctōrum sēmet oblectet.
In Mīlitis cōnfessiōne taxō facinora mīlitum, et impiam mīlitum cōnfessiōnem; ut adulēscentēs ab eiusmodī mōribus abhorreant.
In Monītīs paedagōgicīs doceō puerum verēcundiam ac mōrēs aetātī decōrōs.
In Pietāte puerīlī nōnne piīs praeceptīs imbuō puerīlem animum ad studium pietātis? Nam quod quidam arrōdēbant dē cōnfessiōne, mera fuit calumnia, cuī iam prīdem respondī. Doceō cōnfessiōnem esse suscipiendam perinde quasi nōbīs esset īnstitūta ā Chrīstō. Cēterum an id sit factum, nec refellere est animus, nec assevērāre, quod nec mihi satis persuāsum est, nec aliīs probāre possim. Quod autem admoneō dē genere vītae seriō dēligendō, dēque sēligendō sacerdōte cuī committās arcāna tua, iūdicābam adulēscentibus esse necessārium, nec videō cūr mē dēbeat paenitēre. At sīc erunt pauciōrēs monachī et sacerdōtēs. Fortassis erunt, sed meliōrēs. Idem probābit quisquis vērē monachus est. Porrō quī vēnantur prōselytōs⁽²⁾ vel ad praedam vel ob superstitiōnem, dignissimī sunt, quī omnibus omnium scrīptīs trādūcantur, quō resīpiscant.
In Cōnviviō profānō nōn damnō cōnstitūtiōnēs ecclēsiae dē iēiūniīs ac dēlēctum cibōrum; sed indicō superstitiōnem quōrundam, quī hīs plūs tribuunt quam oportet, neglegentēs eōrum quae magis faciunt ad pietātem: damnōque eōrum crūdēlitātem, quī haec exigunt ab hīs, ā quibus ecclēsiae mēns nōn exigit: item eōrum praeposterām sānctimōniam, quī ex huiusmodī rēbus condemnant proximum. Hīc sī quis reputet quanta vērae pietātis luēs hinc nāta sit inter mortālēs, fatēbitur vix aliam admonitōnem esse magis necessāriam. Sed hāc dē rē cōpiōsius aliās respondēbimus.
In Cōnviviō religiōsō, cum omnēs faciam aliēnōs ā sacrīs, omnēs coniugātōs, satis doceō, quāle dēbeat esse cōnvīvium omnium Chrīstiānōrum. Ad quam fōrmam sī sacerdōtēs quidam et monachī cōnferant sua cōnvīvia, intellegent quantum absint ab eā perfectiōne, quā conveniēbat illōs laicīs antecellere.
In Apotheōsī doceō, quantum honōris dēbeātur egregiīs virīs, quī suīs vigiliīs bene meritī sunt dē līberālibus studiīs.
Sunt ineptī, quibus colloquium Prōcī et puellae videātur lascīvum, cum nihil fingī possit castius. Sī rēs honesta est mātrimōnium, et prōcum agere honestum est. Atque utinam omnēs prōcī tālēs essent, quālem hīc fingō, nec aliīs colloquiīs coīrent mātrimōnia! Quid faciās istīs ingeniīs tetricīs, et ab omnibus Grātiīs aliēnīs, quibus impūdicum vidētur quidquid amīcum est ac festīvum? Haec puella negat prōcō dīscēssūrō ōsculum, quō tōtam virginitātem illī servet illibātam. Quid autem nunc vulgō nōn dant puellae prōcīs? Deinde nōn vident, quam multa philosophica sint īnspersa iōcīs, dē nōn praecipitandō coniugiō, dē dēlēctū nōn sōlum corporum, sed multō magis animōrum, dē firmitāte coniugiī, dē nōn contrahendō mātrimōniō sine cōnsēnsū parentum, dē castē colendō mātrimōniō, dē sānctē ēducandīs līberīs: postrēmō puella comprecātur Chrīstum, ut illius auspiciīs sit fēlīx connūbium. An haec nōn convenit scīre iuvenēs? Et quī hanc lēctiōnem ob lascīviam putant esse noxiam puerīs, patiuntur illīs praelegī Plautum et facētiās Poggiī. Praeclāra iūdicia!
In Virgine mīsogamō dētestor eōs, quī adulēscentēs aut puellās invītīs parentibus pelliciunt in monastērium, abūtentēs illōrum vel simplicitāte vel superstitiōne; persuādentēs eīs nōn esse spem salūtis extrā monastēria. Nisi tālibus piscātōribus plēnus esset mundus; nisi innumerae fēlīcissimae ingenia per istōs īnfēlīcissimē sepelirentur ac dēfōderentur vīva, quae fuissent ēlecta vāsa dominī, sī iūdiciō sūmpsissent īnstitūtum nātūrae congruēns; nōn rēctē admonuī. At sī quandō cōgar in hōc argūmentō prōferre quod sentiō, sīc dēpingam et plagiāriōs illōs,⁽³⁾ et ipsīus malī magnitūdinem, ut nūllus nōn fassūrus sit mē nōn sine causā haec monuisse: quamquam cīvīliter id quidem ā mē factum est, nē malīs darētur ānsa dēlinquendī.
In proximō colloquiō Virginis paenitentis nōn indūcō virginem, quae professa mūtārit īnstitūtum, sed quae ante peractam professiōnem redierit ad parentēs, quōs habēbat optimōs.
In Mēmpsigamō quam multa sunt philosophica, dē cēlandīs marītōrum vitiīs, dē nōn interrumpendā coniugum benevolentiā, dē sarciendīs offēnsīs, dē corrigendīs marītōrum mōribus, dē obsequiīs ergā marītōs? Quid aliud docet Plūtarchus, Aristotelēs et Xenophōn, nisi quod hīc persōnae vītam quandam addunt ōrātiōnī!
In colloquiō Mīlitis et Carthūsiānī simul dēpingō et īnsāniam iuvenum, quī prōcurrunt ad bellum, et piī Carthūsiānī vītam, quae sine studiōrum amōre nōn potest nōn esse trīstis et inamoena.
In Pseudocheō dēpingō quōrundam ingenia, quī nātī sunt ad mentiendum, quō quidem hominum genere nihil est execrābilius; utinam esset rārius!
In colloquiō Adulēscentis et scortī nōnne et lupānāria faciō casta? Quid autem dīcī potuit efficācius vel ad īnferendam adulēscentum animīs pudīcitiae cūram, vel ad revocandās ab īnstitūtō nōn minus aerumnōsō quam turpī puellās ad quaestum expositās? Ūnica vōx commōvit quōsdam, quod impūdica puella blandiēns adulēscentī vocat illum suam mentulam, cum hoc apud nōs vulgātissimum sit etiam honestīs mātrōnīs. Hoc quī ferre nōn potest, prō meā mentulā scrībat mea voluptās, aut sī quid aliud māvult.
In Cōnviviō poēticō doceō, cuiusmodī dēbeat esse cōnvīvium inter studiōsōs, parcum, sed festīvum et hilāre, conditum līttterātīs fābulīs, sine rīxīs, sine obtrectātiōne, sine turpiloquiō.
In Inquīsītiōne doceō summam catholicae professiōnis, idque aliquantō vīvidius ac liquidius, quam docent theologī quidam magnī nōminis, inter quōs pōnō et Gersōnem, quem interim honōris caussā nōminō. Ideō porrō fingō persōnam Lūthērānī, quō facilius redeant in concordiam, inter quōs dē praecipuīs articulīs orthodoxae professiōnis convenit; etsī reliquam inquīsītiōnis partem nōn addidī propter haec exulcerātissima tempora.
In Senīlī colloquiō quam multa velut in speculō exhibentur, quae vel fugienda sunt in vītā vel illam reddunt tranquillam! Haec praestat adulēscentēs ex festīvīs colloquiīs quam experīmentīs dīscere. Socrātēs philosophiam ē caelō dēdūxit in terrās: ego philosophiam etiam in lūsūs, cōnfābulātiōnēs et compōtātiōnēs dēdūxī. Oportet enim et lūdicra Chrīstiānōrum sapere philosophiam.
In Ptochoplusiīs quam multa sunt, ad quae pāstōrēs rūsticānī, rudēs et indoctī, nihilque minus quam pāstōrēs, possint suam vītam corrigere! praetereāque ad tollendam stultam glōriam vestium: rūrsus ad coercendam illōrum īnsāniam, quī monachōrum cultum exsecrantur, quasi per sē mala sit vestis. Et obiter dēscrībitur fōrma, quālēs dēbeant esse monachī, quī per vīcōs obambulant. Neque enim admodum multī tālēs sunt, quālēs hīc dēscrībō.
In Ērudītā puellā simul et Paulae, Eustochiae, Marcellae vetus exemplum renovō, quae cum integritāte mōrum coniūnxērunt studium līttterārum; et monachōs abbātēsque sacrōrum studiōrum ōsōrēs, luxuī, ōtiō, vēnātiōnibus, āleaeque dēditōs, puellae coniugātae exemplō exstīmulō ad aliud studiōrum genus ipsīs magis congruēns.
In Spectrō dētegō technās impostōrum, quī crēdulīs simplicium animīs solent illūdere, fingentēs appāritiōnēs daemōnum et animārum, vōcēsque dīvīnās. Quantam vērō pestem hae praestigiae invēxērunt pietātī Chrīstiānae! Quoniam autem rudis ac simplex aetās huiusmodī fraudibus potissimum est obnoxia, vīsum est exemplō nōn inamoēnō dēpingere modum impostūrae. Sīc impositum fuit Caelestīnō Pontificī Rōmānō.⁽⁴⁾ Sīc Bernae dēlūsus iuvenis ā monachīs.⁽⁵⁾ Sīc commentītiīs ōrāculīs et hodiē plūrimī dēlūduntur.
Nec minima pars hūmānārum calamitātum est Alcumistica: quae doctīs etiam et cordātīs virīs impōnit: adeō morbus hīc adlūbēscit, sī quem corripuerit. Huic affīnis est Magia, eōdem nōmine, sed cognōmine blandiēns, nātūrālis. Similēs impostūrās taxō in Hippoplānō et Ptochologiā; rūrsus in Cōnviviō fābulōsō. Ex hīs sī nihil aliud dīscerent puerī, quam Latīnē loquī, quantō plūs laudis mea merērētur industria, quī per lūsum ac voluptātem id faciō, quam illōrum, quī miserae iuventūtī Mametrēctōs, Brachylogōs, Catholicontās, et signficandī modōs obtrūdēbant?
In Puerperā, praeter nātūrālium rērum cognitiōnem, quam multa sunt mōrālia dē cūrā mātrum ergā līberōs, prīmum īnfantēs, mox grandiōrēs.
In Peregrinatiōne religiōnis ergō taxō istōs, quī per tumultum ēiēcērunt omnēs imāginēs ē templīs: rūrsus eōs quī īnsaniunt in peregrinatiōnēs, quae suscipiuntur praetextū religiōnis; unde iam et sodālitātēs inventae sunt. Quī Hierosōlymae fuērunt, equitēs aurātī vocantur, sēque Frātrēs vocant, et in diē Palmārum seriō rem agunt rīdiculam, fūne trahentēs asinum, ipsī nōn multum differentēs ab asinō ligneō quem trahunt. Id imitātī sunt quī Compostēllam adiērunt. Dentur haec sānē, dentur affectibus hominum; at nōn ferendum, quod hinc sibi vendicant pietātem. Notantur et iī, quī reliquiās incertās prō certīs ostendunt, quī hīs plūs tribuunt quam oportet, quī quaestum ex hīs sordidē faciunt.
In Ichthyophagīā tractō quaestiōnem dē cōnstitūtiōnibus hūmānīs, quās quidam prorsus reiciunt, multum aberrantēs ā rēctā ratiōne: quidam prōpemodum antepōnunt dīvīnīs lēgibus: rūrsus aliī abūtuntur et dīvīnīs et hūmānīs cōnstitūtiōnibus ad quaestum ac tyrannidem. Cōnor itaque partem utramque ad moderātiōnem temperāre, inquīrēns unde nātae sint, et quibus gradibus hūc usque prōgressae cōnstitūtiōnēs hūmānae; quōs et quātēnus obligent, ad quid condūcant, quantum distent ā dīvīnīs; obiter indicāns praeposterā mortālium iūdicia, quibus iam ōlim mundus plēnus est, et unde tōtus hīc orbis tumultus nātus est. Haec ideō quoque tractāvī cōpiōsius, quō doctīs suppeditārem occāsiōnem accūrātius hīsce dē rēbus scrībendī. Nam quae adhūc prōdiērunt, nōn satisfaciunt cūriōsīs. Trādūcere scortātiōnem, tēmulentiam, adulterium, nōn perinde ad rem pertinēbat; quandoquidem haec mala nūllum fallunt: sed ex hīs est perīculum vērae pietātis, quae vel nōn sentiuntur, vel sānctimōniae fallācī speciē blandiuntur. Quod sī quis calumniētur, persōnīs sordidīs affingī theologicam disputātiōnem; ab hīs tālia nunc in omnibus cōnviviīs disputantur, et huiusmodī persōnīs opus erat familiārius crassiusque rem tractātūrō.
In Fūnere, quoniam mors arguere solet Chrīstiānam fīdūciam, in duōbus idiōtīs dēpīnxī dīversum mortis genus, velut imāgine vīvā pōnēns ob oculōs dissimilem excessum eōrum, quī fīdunt rēbus commentītiīs, et quī spem salūtis fīxērunt in misericordiā Dominī: obiter taxāns dīvitum stultissimam ambitiōnem, quī lūxum ac superbiam suam et ultrā mortem prōferunt, quam mors saltem dēbēbat auferre: simul eōrum perstringēns vitium, quī suī compendiī grātiā stultitiā locuplētum abūtuntur, quam ipsī potissimum dēbēbant corrigere. Quis enim audēbit līberē monēre potentēs ac dīvitēs, sī monachī, quī sē profitēntur mundō mortuōs, palpantur illōrum vitiīs? Sī nūllī tālēs sunt, quālēs dēscrīpsī, tamen ostēnsum est exemplum, quod oportet vītārī: sīn vulgō referuntur longē hīs quae proposuimus execrābiliōra; quī sunt aequī, meam agnoscant cīvīlitātem suumque vitium corrigant, et sī vitiō vacant ipsī, aliōs peccantēs vel ēmendent vel coerceant. Nūllum ōrdinem perstrinximus; nisi forte tōtum Chrīstiānismum īnfāmat quī quidquam monendī grātiā dīxerit in corruptōs Chrīstiānōrum mōrēs. Quōs tantopere movet honōs ōrdinis, eōs in prīmīs compēscere dēbēbant quī palam factīs suīs dēhonestant ōrdinem. Nunc cum illōs ut germānōs sodālēs agnoscant, foveant ac tueantur, quā fronte caussantur ā bene monente laedī exīstimātiōnem ōrdinis? Quamquam quae ratiō dictat, sīc habendam huius aut illīus hūmānae sodālitātis ratiōnem, ut pūblicam Chrīstiānōrum ūtilitātem neglegās?
In Differentiā verbōrum ac rērum taxō praeposterā quōrundam iūdicia.
In Cōnviviō variō commōnstrō rem cīvīlitātī congruam.
In Charonte dētestor bellum inter Chrīstiānōs.
In Synodō grammaticōrum rīdeō studium cuiusdam Carthūsiānī, suō iūdiciō doctissimī, quī cum in Graecās litterās soleat stolidissimē dēbacchārī, nunc librō suō indiderit Graecum titulum, sed rīdiculē, Anticomnarītās dīcēns, quōs appellāre poterat Antimariānōs vel Antidicomariānōs.
In Cyclōpe taxō quōsdam, quī ēvangelium semper habent in ōre, cum in vītā nihil sit ēvangelicum.
In Coniugiō imparī pōnō ob oculōs vulgī stultitiam, quī in spōnsālibus suppūtant dōtis modum, nec ad ratiōnem vocant spōnsī scabiēm leprā dēteriōrem. Atque id hodiē fit tam passim, ut nēmō mīrētur, cum nihil sit in līberōs crūdēlius.
In Ēmentitā nōbilitāte dēpingō genus hominum, quī sub umbrā nōbilitātis exīstimant sibi nihil nōn licēre, quae praecipua pestis est Germāniae.
In Senātulō trāductūrus eram vitia quaedam mulierum, sed cīvīliter, nē quis exspectet tāle quippiam, quāle habet Iuvēnālis.⁽⁶⁾
Vērum hoc agentī obortus est quidam ίππεύς άνιππος, lupus, ut aiunt, in fābulā. Reliqua ferē comparāta sunt ad voluptātem, sed nōn illīberālem. Nōn hoc est dēhonestāre ōrdinēs, sed ērudīre. Quāpropter omnibus ōrdinibus et prīvātim et pūblicē rēctius cōnsultum fuerit, sī dēpositā quidvīs calumniandī rabiē, candidīs animīs amplectamur omnēs quidquid piō studiō in pūblicam ūtilitātem adfertur. Aliīs aliae sunt dōtēs et aliōs alia capiunt, mīlleque modīs hominēs trahuntur ad pietātem. Laudātum est Iuvencī studium, quī sacram ēvangeliōrum historiam carmine prōdidit. Nec suā laude fraudātus est Arātor, quī idem fēcit in Ācta Apostolōrum. Adversus haereticōs tūbam intendit Hilārius, argūtātur Augustīnus, Hieronymus dialōgīs pūgnat, Prūdentius variō metrī genere dīmicat, Thōmās et Scotus dialecticēs ac philosophiae praesidiīs pūgnant. Simile studium omnium; sed dissimilis singulōrum ratiō. Nōn reprehenditur dīversitās, quae scopum eundem petit. Praelēgitur puerīs Petrus Hispānus, quō dociliōrēs veniant ad Aristotelem. Multum enim prōmōvit, quī gustum dedit. Atquī hīc libellus, sī tenerae pūbī praelēgātur, trādet illōs ad multās disciplīnās magis habilēs, ad poēticēn, ad rhētōricēn, ad physycēn, ad ēthicēn: dēnique ad ea, quae sunt pietātis Chrīstiānae. Stultī persōnam suscēpī, factus ipse meārum rērum encomiastēs;⁽⁷⁾ sed mē compulit partim quōrundam improbitās nihil nōn calumniantium, partim Chrīstiānae iuventūtis ūtilitās, in quam oportet omnēs omnibus studiīs incumbere.
Haec ita cum habeant, omnibusque quī litterās didicērunt perspicua sint, est tamen quoddam hominum genus mīrē bliteon,⁽⁸⁾ Dēputātōs appellant, Gallī; opīnor quod male pūtātī sint, aut certē plūs satis pūtātī, quī sīc prōnūntiat dē meīs colloquiīs, opus esse fugiendum, praesertim monachīs, quōs illī Religiōsōs appellant, et adulēscentibus; eō quod iēiūnia et abstinentiae ecclēsiae parvī penderentur: beātae virginis et sānctōrum prō lūdibriō habērentur suffrāgia: virginitās, sī coniugiō cōnferātur, nūllīus esse aut parvī momentī: religiōnis etiam dissuādērētur omnibus ingressus: quodque in eō arduae difficilēsque theologiae quaestiōnēs grammaticulīs prōpōnantur, contrā statūta per magistrōs in artibus iūrāta. Agnōscis, mī lēctor, Atticam ēloquentiam. Ut ad postrēmum prīmō locō respondeam, quid artium magistrī prōpōnant grammaticulīs, nesciō: quae tractantur in colloquiīs, dē symbolō, dē missā, dē iēiūniīs, dē vōtīs, dē cōnfessiōne, nihil habent theologicae difficultātis, sed eius generis sunt, ut nōn oporteat ea quemquam nēscīre. Et sī puerīs praelēguntur epistolae Paulī, quid perīculī est, sī gustus quidam illīs praebētur theologicae disputātiōnis? Ad haec cum nōn ignōrent, puerīs sophisticēs candidātīs perplexās dē persōnīs dīvīnīs statim quaestiōnēs summae difficultātis prōpōnī, nē dīcam ōtiōsae subtīlitātis; cūr nōlunt puerōs hoc dīscere, quod ad commūnem vītam pertinet! Iam sī putant nihil referre, quid sub quā persōnā dīcātur; intellegunt, opīnor, quam multa comperiantur in ēvangelicīs et apostolicīs litterīs, quae, secundum hanc lēgem, manifēstam habent blasphēmiam. Multīs locīs probō iēiūnium, nusquam damnō. Quī secus asseverat, eum dēclārābō impudentissimē mentīrī. Sed in Pietāte Puerīlī, inquiunt, lēguntur haec verba: Cum iēiūniō mihi nihil est negōtiī. Finge haec verba dīcī sub persōnā mīlitis aut tēmulentī, num prōtinus Erasmus damnat iēiūnia? Nōn opīnor. Nunc dīcuntur ab adulēscente nōndum adultō, quam aetātem lēx nōn obstringit ad iēiūnandum: et tamen is adulēscēns praeparat sē ad iūsta iēiūnia. Sīc enim subiicit, Sed tamen, sī sēnserō opus, prandeō cēnōque parcius, quō mē praebeam alacrīōrem studiīs pietātis per diem festum.
Abstinentiās vērō quam damnem, dēclārant haec verba, quae sunt in Cōnviviō profānō: In plērīsque nōn rēs, sed animus dīscernit nōs ā Iūdaeīs. Illī manūs abstinēbant ā certīs cībīs, velut ab immundīs et animum inquīnātūrīs: nōs cum intellegāmus omnia munda esse mundīs, tamen carnī lascientī, velut equō ferociēntī, pābulum subdūcimus, quō magis sit audiēns dictō spīrituī. Nōnnunquam immoderātium suāvium rērum ūsum abstinentiae mōlestiae castīgāmus. Paulō post reddit ratiōnem, quārē Ecclēsia interdīxerit ēsum quōrundam cibōrum. Omnibus, inquit, condūcet. Nam tenuibus, cochleīs aut rānīs licēbit vēscī, aut caepās porrumve arrōdere; mediocmēs dētrahent nōnnihil quotīdiānīs obsōniīs; quod sī quid dīvitēs dēlīciantur hāc occāsiōne, suae gulae imputent, nōn incūsent Ecclēsiae cōnstitūtiōnem. Mox loquor hīs similia. Rūrsus aliquantō post: Sciō, medicīs māgnopere damnātum esse piscium ēsum: sed secus vīsum est māiōribus nostrīs, quibus obtemperāre religiōsum est. Inibī prōtinus doceō hīc vītandum etiam offendiculum īnfīrmōrum.
Aeque falsum est, in colloquiīs irrīdērī suffrāgia beātae Virginis et aliōrum Sānctōrum; sed illōs irrīdeō, quī petunt ā sānctīs, quae nōn audērent ā bonō virō petere; aut hōc animō petunt ā certīs dīvīs, quasi hoc aut illud, hic aut ille citius velit aut possit praestāre quam alius, aut quam ipse Chrīstus. Immō in puerīlī pietāte sīc loquitur puer: Salūtem dīxī nōnnūllīs. Quibus? Chrīstō ac dīvīs aliquot. Et aliquantō post: Rūrsus tribus verbīs salūtō Iēsum, ac dīvōs dīvāsque omnēs; sed nōminātim Virginem mātrem; tum eōs quōs habeō mihi pecūliārēs. Et īnfrā commemorat nōminātim quōs dīvōs salūtet quotīdiē.
Mīrum vērō, sī procus amāns laudat nūptiās, dīcitque, castum coniugium nōn multum abesse ā laude virginitātis, cum Augustīnus patriarchārum⁽⁹⁾ polygamiam antepōnat nostrō caelibātū.
Quod obiciunt dē ingressū religiōnis, quam sit manifēstae vānitātis, dēclārant mea verba in Virgine Mīsogamō. Sīc enim loquitur virgō: Damnās igitur hoc tōtum vītae īnstitūtum? Respondet iuvenis: Nēquāquam: vērum quemadmodum nēminī suādērī velim, ut quae sē in hoc vītae genus coniēcerit, luctētur ēmergere, ita nōn dubitem hortārī puellās omnēs, praesertim indolis generōsae, nē sē temerē eō praecipitent, unde post sēsē nōn possint explicāre. Haec est illīus colloquiī conclūsiō, utcunque certātum est argūmentīs. Obsecrō, an hoc est omnibus dissuādēre ingressum religiōnis? Nōn damnātur ingressus, sed praeceps temeritās damnātur. Haec igitur malitiōsē dētorquent ad calumniam. At nōn perpendunt, quam multa illic dīscunt grammaticulī, quae pūgnant cum dēcrētīs Lūthērānōrum.
In Puerīlī pietāte trāditur ratiō bene et ūtiliter audiendī missam. Docētur ratiō bene et efficāciter cōnfitendī. Admonētur puer, ut antequam sūmat eucharistiam, cōnfessiōne pūrget animum. Ibidem docentur grammaticulī, quae recepta sunt ūsū populī Chrīstiānī, cum tamen in sacrīs litterīs nōn habeantur, hāctenus esse servanda, nē cuī sīmus offendiculō.
In Profānō cōnviviō docentur, magis obtemperandum pontificum cōnstitūtiōnibus, quam medicōrum cōnsiliīs: tantum admonentur, in necessitāte cessāre vigōre cōnstitūtiōnis hūmānae, et mentem lēgislātōris. Ibidem probat quispiam benignitātem in monachōrum collēgia, modō dētur ad ūsum, nōn ad lūxum, et potissimum dētur religiōnis disciplīnam observantibus.
Dē cōnstitūtiōnibus hūmānīs haec prōnūntiantur in colloquiō ίχϑυοφαγίᾳ. Pūgnent quī volent, ego cēnseō, lēgēs māiōrum reverenter suscipiendās et observandās religiōsē, velut ā Deō profectās; nec esse tūtum, nec esse pium, dē potestāte pūblicā sinistram concipere aut serere suspīciōnem. Et sī quid est tyrannidis, quod tamen nōn cōgat ad impietātem, satius est ferre quam sēditiōsē reluctārī. Huiusmodī permulta grammaticulī dīscunt ex meīs colloquiīs, quibus sīc obmurmurant istī. Sed indecōrum est, theologum iocārī: saltem hoc mihi concēdant apud puerōs, quod ipsī permittunt sibi virī apud virōs in vesperiīs, ut vocant rem īnsulsam īnsulsō vocābulō.
Īnsulsās calumniās, quās in Hispāniīs obēcēre quidam, ostendī mera esse somnia hominum nec sōbriōrum nec Latīnē scientium. Nec minus indoctum est, quod quidam prōnūntiāvit haereticē dictum, quod in Symbolō pater dīcitur simpliciter auctor omnium. Vērum is dēceptus īnscītiā Latīnī sermōnis, exīstimat auctōrem nihil aliud quam creātōrem aut fabricātōrem significāre. Atquī sī cōnsulat eōs, quī callent ēlegantiam Rōmānī sermōnis, sī ēvolvat Hilārium, aliōsque vetustōs auctōrēs, comperiet auctōritātem accipī prō eō, quod scholasticī vocant ratiōnem perfectissimam prīncipiī, eōque patrī pecūliāriter tribuunt, et auctōris nōmine saepe dēsignant patrem, cum persōnās inter sē cōnferunt. An pater rēctē dīcātur caussa fīliī, nihil mea refert, cum numquam eō verbō sim abūsus; nisi quod illud est vērissimum, nōs dē Deō nōn posse loquī nisi verbīs imprōpriīs; nec magis proprium verbum est fōns aut prīncipium, aut orīgō, quam caussa.
Iam hinc mihi perpende, lēctor, quālēs sint interdum quī suīs sententiīs hominēs pertrahunt ad incendium. Nihil turpius, quam reprehendere quod nōn intellegās. At ista quidvīs calumniandī febris quid aliud gignit quam āmarulentiam ac dissidia? Quīn potius aliēna candidē interpretēmur, nec statim nostra prō ōrāculīs habērī velīmus; nec eōrum iūdicia prō ōrāculīs dūcāmus, quī quod legunt, nōn intellegunt. Ubi in cōnsiliō est ōdium, ibī caecum est iūdicium. Pācificātor ūniversōrum Spīritus, quī suīs organīs variīs ūtitur modīs, faciat nōs omnēs concordēs et ūnanimēs in sānā doctrīnā sānctīsque mōribus: quō contingat pariter ad caelestis Hierosōlymae, quae nescit ūlla dissidia, cōnsortium pervenīre. Āmēn. Annō 1526. 12 Calend. Iūniās, Basileae.