Latine Loquor - Liber Quīntus - Colloquium Sextum

Nescīs, quid mihi hīs diēbus in mentem vēnerit?

Quid istud, quaesō?

Cōgitō in ephēbeum mē recipere.

Quae in ephēbeō habitandī causa?

Nōn ut tamquam inquilīnus habitem, sed ut vōbīscum convīvam in mēnsā praeceptōris.

Ō utinam istud ex animō ac vērē dīcerēs!

Ex nostrā mūtuā cōnsuētūdine atque amīcitiā dēberēs satis intellegere mē nihil apud tē neque simulāre neque dissimulāre solitum.

Plānē istud iam prīdem intellēxī: sed audītō ex tē istō verbō, mē rapuit affectus in eam exclāmātiōnem: ita prōrsus oblītus eram meī.

Nōn aliter dictum tuum accipiō: sed ad rem. Pater quidem nōn cōgit mē: sed ex vultū et verbīs eius satis videō id illī placēre māximē.

Nempē hōc est: nōvit pater tuus, vir prūdentissimus, līberālia ingenia cōgī nolle, dūcī facile.

Sed tamen nōn dubitō id fierī dīvīnī īnstīnctū nūminis, tū vērō quid iūdicās?

In eādem sum sententiā; praesertim cum ego quoque in eam partem sponte prōpendeam.

Māgnum argūmentum, istud esse ex Deō cōnsilium.

Id ego crēdiderim. Nam quī ad eam rem cōguntur ā parentibus, ferē īnfitiās eunt, ut dētrectent imperium.

Ego, ut fatear ingenuē, aliquandō id in mē sum expertus, ante scīlicet quam ingrederer. Quid enim cēnsēs? Audiēbam ex istīs ignāviae mancipiīs tot maledicta tum dē praeceptōre, tum dē disciplīnā, ut mihi vidērer carcerem aut pīstrīnum ingredī potius quam ephēbeum. Quod sī tū quoque in aliquem eiusmodī perturbātōrem inciderīs, nōn dubium est, quīn ille manibus pedibusque obnīxē cōnārētur absterrēre ab istō sacrō prōpositō.

Nēminī adhūc palam fēcī.

Quod mihi dīcis, nōn est palam facere.

Satis sciō: sed mihi istud excidit ex Terentiō. Nunc pergāmus ad reliqua.

Quid restat, nisi ut Deum precēris, et pergās nāviter in sententiā?

Audīvī dē cotīdiānō victū in vestrā mēnsā, dē praeceptōris et hypodidascalī familiāritāte in audiendā praelēctiōnum repetitiōne; dē facilitāte praeceptōris in ipsō convictū, dē illō post cēnam placidō studiōrum certāmine, dē lībertāte colloquendī per ōtium dē honestīs rēbus, dē līberā inter vōs reprehēnsiōne, dē hīs, inquam, omnibus satis multa nārrāstī mihi aliās: quae quidem valdē placent omnia: mihi tamen nihil vidētur ūtilius, quam illa perpetua latīnē loquendī exercitātiō. Quis enim māior est studiōrum frūctus? Quid honestius? Quid iūcundum magis? Praesertim ubi alius alium sine odiō aut invidiā līberē reprehendit.

Quid, quod victī in eārum rērum certāmine, pudōre tantum pūniuntur, victōrēs etiam praemiō donantur.

Omnēs dēnique vestrae exercitātiōnēs, vel auditū ipsō, mē dēlectant mīrificē.

Quantō magis illud dīcēs, sī, dum geruntur, interfuerīs?

Ego, Deō volente, interō.

Ō utinam propediem.

Ita spērō quidem: ūnus tamen restat mihi scrūpulus, quō mē facile, sī vīs, līberābis.

Faciam bonā fidē sī poterō; sed interim vidē, modō nē nōdum in scīrpō quaerās, ut anteā vīdimus in Terentiō. Age, quī tandem scrūpulus iste est?

Suspecta mihi est vestra disciplīna scholāstica; nōn quod velim ob id inceptō dēsistere: sed ut alacrius veniam et iūcundius, ubi eā dē rē audierō.

Nisi tū is essēs, quī, ut ego nōvī, mē nec vānum nec mendācem exīstimās, equidem mallem dē hōc omnīnō tacēre, quam ea tibi referre, quae sentiō.

Quid ita tandem?

Quia difficile est ea verīsimilia facere, quamquam aliōquī vērissima, cum dē hīs vulgus hominum pessima quaeque dīcat et iūdicet.

Quōrsum istud quaesō?

Nam improbōrum mendāciīs adeō male audit nostra disciplīna inter istōs illitterātōs, ut mīrum sit ūnum aliquem habitāre in ephēbeō nostrō velle: tametsī, quod est opus Deī, quō peius audīmus, eō plūrēs ad nōs conveniunt.

Nihil opus est tam longā īnsīnuātiōne: dīc mihi plānē omnia: nē timuerīs, nōn mē absterrēbis. Omnia percēpī atque animō mēcum perēgī.

Adverte igitur animum, dīcam brevissimē, quidquid alicuius esse mōmentī vidēbitur. Imprīmīs illud velim tibi persuādeās praeceptōrem esse nōbīs multō hūmāniōrem quam in scholā appāreat. Tam enim familiāriter versātur inter nōs, quam prūdēns pater solet inter līberōs. Cūr igitur, inquis, est palam tam sevērus? Respondeō: quia sine tālī sevēritāte, ut ex ipsō audīvī, cum aliquandō familiārī cuidam nārrāret, tanta turba scholāstica, tamque variīs mōribus praedita, nec coērcērī, nec in officiō continērī posset. Suō enim quisque mōre, suō quisque arbitrātū vellet vīvere.

Quīn etiam mīror ego mēcum saepissimē tantam esse in tōtā scholā reverentiam, tantum silentium, tantam dēnique modestiam.

Multō magis mīrārēris, sī umquam vīdissēs scholās pāgānicās.

Vīdī aliquandō, atque cōnsīderāvī dīligenter. Plūs est silentiī in ephēbeō vestrō sescentēnāriō, quam quadrāgintā puerī, immō trīgintā in istīs scholīs triviālibus obtineant. Sed perge quaesō: vereor ut sīs ōrātor asiānus. Iam enim incipit ōrātiō tua quasi longius aberrāre.

Atquī etiam interpellās ipse.

Nihil extrā prōpositum dīxī: sed nunc prōsequere.

Vīs in summā dīcam tibi: disciplīna haec domestica, licet paucīs improbīs odiōsa videātur, bonīs tamen et studiōsīs propter ūtilitātem valdē placet. Nam sī domī rēs esset dissolūta, quid nōbīs tūtum foret contrā petulantium īnsultūs? Quae nōbīs quiēs? Quae studiōrum tranquillitās? Itaque disciplīna ipsa vērīs studiōrum amātōribus est perfugium et quasi propūgnāculum, nōn secus ac nautīs portus in tempestāte. Dēnique quisquis est inter nōs pācificus, et ad rēctē semper agendum parātus, is est ā disciplīnā tūtissimus. Nec vērō id agit praeceptor, ut nōs plagīs et verberibus trahat ad litterārum studia: sed nōs potius indūcere studet hīs māximē rēbus: honestā et līberālī tractātiōne, benevolentiā, hūmānitāte, facilitāte mōrum, beneficiīs, dēnique virtūtis et studiōrum amōre. Ex quō fit, ut māior pars nostrum sīc affecta sit, ut illī ex animō parēre studeat, eum caveat offendere, eum tamquam parentem dīligat, observet, revereātur.

Aliōquī discipulōrum officiō nōn fungerēminī.

At sunt quīdam verberōnēs, quī nec Deum timent, nec parentēs, nec verbera, quī et litterārum studia ōdērunt cane peius et angue, ut verbīs ūtar Horātiī: tālibus, inquam, sevēra interdum adhibētur disciplīna: quia vidēlicet necessitās cōgit.

Sat habeō. Nunc enim videō, quōrsum spectet vestrae disciplīnae sevēritās.

Nimīrum ut mōrēs bonōs tueātur, malōs autem corrigat aut expellat.

Ego disciplīnam istam sānē deōsculor, tantum abest, ut reformīdem. Tē autem, mī Ēduārde, amō equidem ob istam loquendī lībertātem, quā mihi stimulōs ācriōrēs addidistī.

Ego vērō immortālēs grātiās agō Patrī caelestī, quī tibi mentem bonam dederit, et sincērum iūdicium.

Valē igitur, et mē, sī Dominus permīserit, exspectā in proximam hebdomadam: iterum valē, et inceptum nostrum tuīs precibus Chrīstō commendā etiam atque etiam.

Precor tibi noctem quiētam, et somnum placidum.