Dialogi Familiares - Pars Prima - Colloquium Nōnum
URBĀNITĀS MŌRUM
Persōnae:
Paedagōgus, Tyrō
Paedagōgus, Tyrō
Paedagōgus
Ingenuum adolescentem decent honestī mōrēs. Displicet quisquis id aetātis mōribus est agrēstibus.
Een wel geboren jonghelinck een eerlijcke manieren. Mishaeght, diem desen ouderdom heeft boersche manieren.
Tyrō
Usque tibī mōrigērus fuī in rēbus omnibus. Etiam īnstruī urbānitātis lēgibus atque etiam expetō.
Altijdt hebbe ick u ghehoorsaem gheweest in alle saercken. Ick wensche oock seer onderwesen te worden in de regels vande welghemaniertheydt.
Paedagōgus
Mōribus, fateor, nōn es omnīnō agrēstibus — tamen potest perficī.
Ich bekent ghp en hebt niet wel ene boersche manieren, maer nochtans ghp kont volmacchter worden.
Paedagōgus
Quotiēs alloquitur tē quispiam, cui dēbēs honōrem, ut adstās?
Doo dickwils als u jemandt aen-sprecht, die ghp eeren moet, hoe staet ghp bp?
Tyrō
Assurgō accēdentī — compōnō mē in rēctum corporis stātum — aperiō caput.
Ick bewijs hem aenkomende eere met opstaan: stae recht op mijn beenen: doen den boet af.
Paedagōgus
Cētera sīc habētō. Vultus sit hilārī modēstiā temperātus; oculī verēcundē intentī in eum cum quō loqueris; iūnctī propemodum sint pedēs; quiētae manūs; nec vacillēs alternīs tibīīs; nec sint gestuōsae manūs; nec morde labia; nec scabitō caput; nec aurēs foditō digitīs, nec nārēs.
Derstaet, en doet de reste in deser voeghen: dat het aensicht middelmatiglyck blydevte en taemelijck zijn; de ooghen eerbaerlyck op gheslaghen tot dien, met den welcken ghp spreecht; de voeten bij-naer t'samen byeen; de handen gherust; noch en wagghelt met de beenen overhandt; dat de handen niet futselachtigh en zijn; noch en bijt op de lippen; noch en kraumt het hooft; noch en peutert met de vingers de oogen, noch neusgaten.
Tyrō
Quid sī mediter, an capiam?
Wel dat ick eens proefde, oft ick't wel hatte?
Paedagōgus
Fac.
Doet het.
Tyrō
Siccinē satis?
Gaet het soo wel?
Paedagōgus
Nōndum.
Noch niet.
Tyrō
Quid sī sīc?
Oft wel soo?
Paedagōgus
Propemodum.
Bp naer.
Tyrō
Quid sī ita?
Wild' het foo?
Paedagōgus
Rēctē — satis est — istud retinē. Nē sīs ineptē loquāx aut praeceps. Sī quid respondendum, id faciō paucīs ac prūdenter, additō nōnnumquam cognōmentō honōris grātiā. Identidem modicē flectās alterum genu, praesertim ubi respōnsum absolvēris.
Wel, t'is ghenoegh, anderhout dat foo. En zijt niet ontijdigh clapperachtigh, oft te haestigh. Soo moet men yet antwoorden, doet het in t'kort en wijselyck, daer bij voegende ondertusschen eenighen eerslijcken by-naem uyt eertiewijs ighen. Bouwt dickwils een luttel de eene knie, besonder als ghp de antwoorde geeynd ight sult hebben.
Tyrō
Placētne speciem aliquod huius reī praebeam?
Believe't u dat ick hier van eenighe proeve gheve?
Paedagōgus
Per placet. Quantum temporis abfuistī māternīs aedibus?
T'Belieft mp. Noe lanck hebt ghp uyt uws moeders huyps gheweest?
Tyrō
Iam sex fermē mēnsēs.
Du ontrent sex maenden.
Paedagōgus
Addendum erat: "Domine."
Ghy hadder moeten bij voegen: "Mijn Heer."
Tyrō
Iam sex fermē mēnsēs, Domine.
Du bij-naer ses maenden, Mijn Heer.
Paedagōgus
Nōn tangeris dēsīderiō mātris?
Ghevoelt ghp gheenen treck naer u moeder?
Tyrō
Nōnnihil sānē.
Een luttel voorwaer.
Paedagōgus
Cupis eam revīsere?
Wilt ghp se wederom gaen besoecken?
Tyrō
Cupiō, Domine, sī id pāce liceat tuā.
Jae ick, Mijn Heer, is't dat 't magh gheschieden met uwen oorlof.
Paedagōgus
Nunc flectendum erat genu. Benē habet — sīc pergitō.
Nu moest ghp de knie boogen. T'Is wel. Gaet foo voorts.
Paedagōgus
Nōn eum spectās praetereuntem sacerdōtem? Quin honōrās?
En siet ghp dien Priester niet voor by gaen? Waerom eert ghp hem niet?
Tyrō
Nōn observāveram.
Ick en hadder niet op-gelet.
Paedagōgus
Nōn observāre ipsa est rūsticitās. Puerī quīdam in virōs honōrātōs tantum nōn incursant capite, nec verentur — increpitī, id ūnum causantur: "Nōn adverteram animum." Tū deinceps quid āctūrus es?
Piet op te letten, dat is de boerheydt selve. Sommighe kinderen loopen bij-naer met den hoofde teghen de eerlijcke lieden, ende en toonen geen eerbiedinghe; bekeven zijnde, brengen sp alleenby: "Ick en hadder niet opgelet." Wat sult ghy voorstaen doen?
Tyrō
Sī quem praetercibō nātū grandem, aut magistrātum, sacerdōtem, religiōsum, aut alioquī virum gravem, meminērō caput aperīre, nec pigēbit inflectere genu.
Ist dat ick voor-bp een Ouderlinck gae, oft die in't Magistraet is, Priester, Religieus, oft andersints een statigh man, ick sal ghedachtigh zijn het hooft t'ontdecken, en t'en sal my niet te veel zijn de knie te boogen.
Paedagōgus
Itidem faciō cum praeteriis aedem sacrām, imāginem Crucis, aut Virginis mātris.
Doet foo oock als ghp voor by een kerck sult gaen, een Cruys, ofte beelt van onse Lieve Vrouwe.
Paedagōgus
In convīviō sīc tē praebebis hilārem, ut semper memineris quid deceat aetātem tuam. Unguēs praesecuisse tē volō, faciem ac manūs probē lāvisse.
Over tafel sult aldus blij zijn, dat ghp altijdt ghedachtigh zijt wat dat u jaeren betaemt. Ick wille dat ghp u nagels vooren af-ghesneden hebt, aensicht en handen wel ghewassen.
Paedagōgus
Corpus inter accumbendum in neutram partem inclinet. Cubitō super mēnsam nē innītere. Sī nārēs emungendae, strōphiolō ūtere. Quī digitōs lambunt aut lingunt orbēs, canum mōre faciunt. Bibītūrus, ōs abstergitō — itidem ubi biēris. Tōtum nē cyathum ēpōtā haustū ūnicō. Nē ōs cibō tam farciās ut malae turgeant. Nē involet digitīs in fercula, sed postrēmus omnium admovētō manum patinae.
Ter-wijlen ghp sit aen tafel dat het lichaem niet en lene op d'een oft d'ander zijde. En steunt niet met de elle boge op de tafel. Moet ghp uwen neus snutten, ghebruyct den neusdoeck. Die de binghers lecken, oft met de tonge lecken de talioozen, doen ghelijck de honden. Als ghp drincken sult, drooght uwen mant af; foo oock als ghp sult ghedroncken hebben. En drinckt heel den beker niet uyt met eenen teuge. En vult foo den mondt niet met spijse dat de kaeckhen ront staen. En valt niet happigh met de vingeren op de gherechten, maer brenght u handt de leste aen de schotel.
Tyrō
Sī quid mihi dātur laudātius, ut mē geram?
Ist dat men my wat leckers gheeft, hoe sal ick my dragen?
Paedagōgus
Recūsātō modestē — sī instābitur, accipe et age grātiās; mox dēcerptā portiōne, quod reliquum est, illī reddō, aut dā alicuī proximē accumbentī. Sī quis tibī prōpinet hilāriter, illī bene precātor. Sed ipse bibitō modicē — sī nōn sitis, tamen admovētō cyathum labiīs.
Ontsegget gheschicktelijck; ist dat men praemt, ontfanghet, en bedanckt hem; terstont af-gefreden hebbende een stuck, bat ter overschiet, gheeft dat hem weer, oft aen jemandt die neffens u sit. Ist dat u jemandt brenght, seght met bly ghelaet "Godt zegent u." Maer drinckt selft weinigh; hebt shy gheenen dorst, set noch tans t'ghelas aen den mondt.
Paedagōgus
Super mēnsam loquitor pauca, nec ferē nisi rogātus. Nec cuī obtrectātō. Nec cuī tē antepōnitō. Nē tua iactātō. Nē aliēna despiciō. Estō comis, etiam ergā tenuiōris fortūnae sodālēs. Nē sīs linguā fūtilī. Ita fiet ut sine invidiā laudem inveniās et amīcōs parēs.
Over tafel spreecht luttel, en bijnaer niet, ten zij ghebbraecht zijnde. En spreecht van niemant quaet. En stelt u voor niemant. En beroemtu niet van het uwe. En versmert eens anders dinghen niet. Weest vriendelijck, oock tot de mede-ghesellen van slechteren staet. En hebt geen clappaerts tonge. Soo sal het gebeuren dat ghp sonder nijdt sult ghepresen worden, en vrienden maecken.
Paedagōgus
Sī videris convīvium esse diūturnius, salūtātīs convīvīs, subdūcitō tē ā mēnsā. Vidē hōrum meminēris.
Diet ghp dat de maeltijt langh dueren sal, ghegroet hebbende de gasten, vertrecktu van tafel. Siet dat ghe dese dinghen gedachtigh zijt.
Tyrō
Dabō operam, mī praeceptor — numquid aliud vīs?
Ick sal mijn beste doen, meester; wilt ghy noch yet meer?
Paedagōgus
Hōc ūnum, ut cōnēris exsequī.
Dit alleen, dat ghy dit tracht uyt te wercken.
Tyrō
Cōnābor.
Ick sal der naer trachten.
Adagiōrum Decās Secunda
Manus manum fricāt. — Een handt wascht d'ander. T'een vriendtschap is d'ander weert.
Sus Minervam. — Het kint sal zijn meester leeren.
Homō hominī lupus. — Den eenen mensch vervolght den anderen.
Alba gallinae fīlius. — Wie witte voeten heeft, bedorven kindeken is.
In mē cudeturhaec sabā. — Dit sal op mijn cap druppen.
Longae rēgum manūs. — Des Conincks handt is foo lanck als zijn landt.
Malō nodō malus quaerendus cuneus. — Door groot quaet moet men ghebzupcken stercke remedien.
Oleum caminō addere. — Olie in het vier gieten. Item: Jemandts gramschap vermeerderen.
Nōdum in scīrpō quaeris. — Shy maeckt swarigheydt daer geen en is.
Nōn fit ex quōvīs lignō Mercurius. — Alle houdt en is gheen timmer-hout.