Dialogī Familiārēs - Pars Tertia - Dialogus Nōnus
Lūsus vēlitāris.
Persōnae:
Petrus, Paulus, aliī decem.
Petrus, Paulus, aliī decem.
Petrus
Heus, heus — adeste. Suntne quī vēlitārī cupiant nōbīscum contendere?
Hou, hou, staet bij. Die teghen ons willen de baere loopen?
Paulus
Hīc mihi lūsus arīdet praeter cēterōs.
Dit spel staet mp aen boven alle d'andere.
Iacobus
Etiam mihi — corpus exercet et famem acuit.
Mp oock: het oeffent t'lichaem, ende verweckt den appetijet.
Andreas
Age dum, discurrendō opsōnēmus famem.
Wel aen dan, laet ons met loopen appetijt raepen.
Philippus
Immō vērō frīgus dēpellāmus — tōtus algeō.
Jae laet ons daer mede de koude bedryven: ickt ben bij-hans stijf van koude.
Petrus
Tōtus aestuābis ē vestīgiō hōc in lūdō — tē adde socium.
Ghp sult terstont gheheel warm zijn; speelt maer mede.
Philippus
Addam enimvērō — eō accurrēbam.
Ick sal 't oock doen: daerom quam ick bij-gheloopen.
Paulus
Convēnērunt sodālēs bonō numerō — auspicēmur.
Daer zijn nu een goet deel compaignons te samen ghekomen; laet ons beginnen.
Petrus
Nōndum etiam — ūnus ad duodecim deest. Arcessam ultimum. Heus, Barnaba — ūnus dēsīderātur collūtor; placetne vēlitēmur curriculo?
Noch niet; daer ghebrecht noch een tot twaelf. Ick sal den laetsten haelen. Hem, Barnaba: daer is noch eenen mede-speeldar te cort; wilt ghp mede een baerken loopen?
Barnabas
Oppidō lassus sum ab hesternō certāmine — vereor ut valeam.
Ich ben heel moey van t'spel van gisteren: ick breese dat ich niet en sal connen.
Petrus
Nōn meministīn' — clāvum clāvō, quod aiunt? Age, sēgnitiem excute.
En weet ghp niet, het een beniijn verdrijft het ander? Wel aen, verjaeght die luygheydt.
Barnabas
Tentābō tuā grātiā — aggrediāmur.
Ich sal proeven om uwen t'wille: laet er ons aen ballen.
Petrus
Ō dē tē ob tuam illam facilitātem! Proximum est ut ducēs partium ēligāmus. Quōs cēnsētis strēnuissimōs, sociī?
Ick beminne u om die uwe ghevoeghsaemheydt. T'Paeste is dat wp d'overste van de partijen kiesen: wie hout ghp voor de kloeckste ghesellen?
Bartholomaeus
Tū, Petre, alterīus cohortis dux estō.
Op, Peeter, zijt capiteyn van d'een partije.
Petrus
Quid sī tū ipse, Bartholomaee?
Waerom ghp niet, Bartholomee?
Bartholomaeus
Nōn ausim suscipere — Petrus estō.
Ich en soude het niet derben bestaen: zijt het ghp, Picter.
Thaddaeus
Nōs Petrō Paulum oppōnimus.
Wp stellen Paulus teghen Petrus.
Paulus
Metuō nē congressus sit impār — tamen subibō āleam, tametsi Petrus sit cursor vēlōcissimus.
Ich breese, datter onghelyke partije is: ich sal 't nochtans bestaen, al ist dat Petrus den alder rasten looper is.
Petrus
Immō tū, Paule, cervum cursū antevolās.
Jae ghp, Paule, loopt sneller als een hert.
Paulus
Experiendum est. Sortiāmur quis quōs commīlitōnēs prior eligat.
Wp sullen proeven. Laet ons loten, wie welcke compagnions eerst kiesen sal.
Petrus
Fiat — nummum in altum eiaculāre.
Dat het gheschiede: werpt eenen penninck om Hoogh.
Paulus
Utrum māvīs — crucem prōnam an supīnam?
Wat kiest ghp, t'Cruys boven, oft onder?
Petrus
Euge! Secus accidit — crucē signātum latus prōnum cecidit, et mihi ex sententiā — mea est optiō. Barnabam mihi prīmum assūmō.
Golt! T'Is anders ghevallen; t'cruys is onder, ende naer mijnen wensch: Det staet mp toe te kiesen. Ick neme voor my eerst van al Barnabas.
Paulus
Contrā statuō Bartholomaeum.
Daer teghen stelle ick Bartholomaeum.
Petrus
Noster erit Iacobus.
Jacobus sal den onsen wesen.
Paulus
At meus sit Andreas.
Maer Andreas den mijnen.
Petrus
Thaddaee, accēde ad nōs.
Thaddee, comt bij ons.
Paulus
Vah! Tū etiam, Simōn, superes? Quid tē oculīs? Tē maximē cupiō.
Wel! Simon, zijt ghp daer noch? Maerom verberghtghp u? ich wille u alder-meest hebben.
Petrus
At ego tē, Philippe — praestō sīs.
Maer ick u, Philippe: comt hier.
Paulus
Nec Iōannēs aspernandus est — veniat.
Joannes en is oock niet te versmaden: dat hy come.
Petrus
Commīlitōnēs, hōrum uter est pedibus celerior?
Wel ghesellen, wie ister van dese twee beter te voet?
Iacobus
Thomas longē est celerrimus.
Thomas is verre den snelsten.
Petrus
Accēdat hūc.
Dat hp hier comt.
Paulus
Tū, Matthaee, mihi es novissimus — sed nōn eris in cursū: tē nōvimus.
Matthee, ghp zijt mijnen lesten; maer ghp en sullet in t'loopen niet wesen: wp kennen u wel.
Petrus
Priusquam lūsum auspicēmur, prōmulgentur huius certāminis lēgēs, nē quis hārum ignārus noceat forte fortūnā, dum prōdesse voluerit.
Ferdat op t'spel beginnen, dat men de wetten van t'spel verkondight, op dat niemandt die niet wetende, bij gheval schade en doet, als hp meende profijt te doen.
Paulus
Rēctē monēs.
Ghp seght wel.
Petrus
Petrus.
Intrā castra quīvis ab hostibus, et ante et post excursiōnēs, tūtus estō.
II
Quī prior ad lacessendum hostem ē castrīs prōcurrit, eum sī forte quis adversāriōrum īnsequēns attigerit, captīvus in hostīlēs carcerem abdūcitor.
Tantisper captus apud hostēs persistitō, dum eius commīlitōnum aliquis manum extēnsam aut aliquam vestis ipsīus partem attingat — tum ad suōs līber eī reditūs estō.
IV
Hostis nūllum ex hostibus, praeter eum quī ante sē proximē castrīs egressus est, lēgitimē capitō.
Sī, dum fiunt excursiōnēs, cohors altera statīva sua ab omnī praesidiō vacua relinquat, licite ab hostibus occupantur.
VI
Interceptīs castrīs aut virtūte aut dolō, item captīs ūniversīs, victōria parta estō.
Sī quae contrōversia inciderit circā lūsum, locus dētur disquisītiōnī — interim, nē quā fraus interveniat, omnēs parēter ā lūsiōne abstinentō.
Hīs lēgibus standum est cuīlibet
Hīs lēgibus standum est cuīlibet.
Petrus.
I
Wet. Cen jeghelijck sal binnen zijn quaertier voor ende naer t'uyt-loopen bij zijn van de branden.
Die eerst om den bijandt te beroepen uyt zijn quartier gheloopen sal hebben, dien, ist dat hem misschien een van de teghen-partije volghende gheraccht sal hebben, sal ghevangen gheleyt worden inden ghevanghenisse van den biandt.
III
Soo langhe sal hp ghevanghen bij de branden blijven, tot dat jemandt van syn mede-ghesellen zijn uyt-gherepchte handt, oft jet van sijne kleederen sal raecken: dan sal hp vrij naer de zijne wederom keeren.
Niemandt van de teghen-partije sal wettelijck zijnen brandt vanghen dan die recht voor hem uyt zijn quartier sal gheloopen zijn.
V
Ist dat in het uyt-loopen, d'een partije haer quartier sonder bescherminghe laet, foo sal het vanden vijandt met recht inghenomen moghen worden.
Als een quartier sal inghenomen zijn oft door kloeckheydt oft bedrogh, pock als sp al sullen ghevanghen zijn, is de victorie behaelt.
VII
Ist datter eenigh gheschil op komt aengaende t'spel, sal der tijdt ghegeven worden om t'ondersoecken. Daer-en-tusschen, op datter gheen bedrogh tusschen en come, sullense al te samen op-houden van spelen.
Dese wetten moeten een jeghelijck onderhouden.
Paulus
Hīs lēgibus inchoēmus. Vērum assignanda priūs utrīque cohortī castra et carcerem.
Laet ons met dese wetten beghinnen. Maer eerst moetmen alle bepde de partijen hun quartier ende de ghevanghenisse stellen.
Petrus
Nihil magnooperē refert quō locō fīgāmus castra — tibī, Paule, ēligendī optiōnem dēferō.
Daer en is niet veel aen gheleghen, waer dat ons quaertier is, Paule; ich gheve u keus.
Paulus
Quoniam dēfers, accipiō. Nōs ad hanc columnam stātiōnem ēligimus.
Ghemerckt ghp mp t'gheeft, ick ontfanghe t. Op kiesen ons quaertier aen dese colomme.
Petrus
Nōs ad illam ex adversō arborem castra locābimus. Carcer estō noster, istaec columna tertia.
Wp sullen ons quartier hebben aen den boom recht teghen over: onse ghevanghenisse sal wesen de derde colomme.
Paulus
Noster porrō, istaec iānua.
De onse, die deure.
Petrus
Vidē sīs ut aequālī spatiō carcer ā statīvīs vestrīs absit ac noster ā nostrīs.
Siet toe dat uwe ghevanghenisse foo verre zij van u quartier, als onse ghevanghenisse van het onse.
Paulus
Nihil admodum est discrīminis.
Daer en is bij-hans geen verschil.
Petrus
Sānē aliquot passuum intervallō vidētur proprior — tamen et hōc tibī largiār.
Sp schijnt voorwaer eenighe voetstappen naerder te zijn: ick sal u nochtans dat oock toe-gheven.
Paulus
Sit ita. In stātiōnem quisque suam sē recipiat, bonīsque avibus ordiāmur.
Laet het foo wesen. Dat een jeghelijck nu gaet naer zijn quaertier, ende laet ons met gheluck beginnen.
Petrus
Eia, Iacobe, prīmus hostēs lacessē — tū, Philippe, subsequere. Vōs observāte perīclitantēs.
Wel aen, Jacobe, beroept eerst den brandt: ghp, Philippe, volght hem. Op lieden siet toe naer die in perickel zijn.
Paulus
Quō simul omnēs ita prōruitis? Vicissim excurrite.
Waer loopt ghp foo al te saemen? Loopt d'een naer d'ander uyt.
Petrus
Thōma, ī, fer suppetias Barnabae — perīclitātur; accelerā. Quid hōc reī? Captīvus ē nostrīs prīmus abdūcitur.
Thoma, gaet, helpt Barnabas: hy is in perickel; haest u. Wat is dat te segghen! daer wort eenen van d'onse ghevangen wegh gheleyt.
Thaddaeus
Eum brevī in lībertātem vindicāverō.
Ich sal hem haest verlost hebben.
Andreas
Age Barnaba, mea tū praeda es — carcerem subī; hīc cōnsiste.
Wel aen, Barnaba, ghp zijt mijn proye: komt in de ghevanghenisse; staet hier.
Barnabas
Variat et mūtat vicēs fortūna.
De fortune keert al wederom.
Simōn
At ego Philippum apprehendī, nec vult sequī in carcerem.
Maer ich hebbe Philippum bast gheghrepen: ende hy en wilt in de ghevanghenisse niet komen.
Philippus
Tetigistīn' meī quidquam?
Hebt ghp yet van mp gheraecht?
Simōn
Tetīgī vērō.
Jae ich voorwaer.
Philippus
Negō enimvērō.
Ick loochene 't voorwaer.
Simōn
Nōn egō tuum ā tergō thorācem attigī?
En hebb' ick u wambas van achter niet gheraecht?
Philippus
Nōn, quod tenterim.
Neen ghp, soo veel als ich gheboelt hebbe.
Simōn
Proximē aberat ut manū tē sisterem.
Det en was niet verre van daer, oft ick hiel u bast met mijn handt.
Philippus
Nōn tibī assentior.
Ich en gheloove u niet.
Simōn
Quid altercātiōne est opus? Spectātōrēs cōnsulāmus.
Wat ist van noode te kijven? Laet het ons aen de omstaenders vraghen.
Philippus
Placet — illōrum stābō iūdiciō.
Ich ben te vreden: ich sal met hun af gaen.
Philippus
Undersoecht t', Andrea.
Ondersoecht t', Andrea.
Andreas
Quid cēnsētis, spectātōrēs? Nōn Simōn ā tergō Philippum ad veste attigit?
Wat dunckt u-lieden, bijckers? Heeft Simon Philippum van achter aen zijn wambas niet gheraecht?
Andreas
Aiunt ūniversī, attigisse.
Dp segghen al-te-mael, dat ja.
Simōn
Sequere hūc — age, ad carcerem.
Dolght hier; sa, naer de ghevanghenisse.
Philippus
Ferendum est.
Ick moet het verdraghen.
Petrus
Tandem et vōs prīmī lacessite — nōs identidem excurrimus.
Beroept ghp-lieden ten lesten oock eens eerst: wy loopen gheduerligh uyt.
Paulus
Euge, Petre, hāc mē insequere.
Vilocck, Petre, verbolght my alhier.
Petrus
Haud ferēs impūnē — nōn effugiēs.
Ohp en sult het niet voor niet doen: ghp en sult het niet ontgaen.
Thomas
Philippe, tū ad captīvōs advīgilā, nē quis eōs inopīnātō liberet.
Philippe, siet ghp toe naer de ghevanghenene, datter niemant hun onverwachts en verlostse.
Thaddaeus
Dīxin' futūrum? Captīvōs redūcō.
Hebbe ich t'niet gheseydt? Ick brenghe de ghevangene wederom.
Matthaeus
Fit ab adversāriīs nōbīs iniūria — perāctīs excursiōnibus suīs nōn revertuntur in castra. Bartholomaee, lēgātus ad eōs accēde — lūdant lēgitimē vel ā lūdō dēsistant; nōbīs nōn placent fraudēs.
Ons gheschiet onrecht van de teghen parthe: sp en keeren, als sp uyt gheloopen hebben, naer hun quaertier niet weder. Bartholomee, gaet naer hun: dat se wettelijck spelen, ofte ophouden van spelen. Dat bedrogh en staet ons niet aen.
Bartholomaeus
Sīc fecerō. Heus, heus, sociī — tūtōne mihi stātiōnem vestram adīre licet?
Ich sal t'foo doen. Hem, hem, gasten; magh ick vrpelijck bij naer u quaertier comen?
Petrus
Tūrō — quidnam reī est?
Jae, vrpelijck: wat ister?
Bartholomaeus
Nostrī malā vōs fidē lūdere afferunt.
T'onse segghen dat ghp-lieden met bedrogh speelt.
Petrus
Quid ita vērō?
Doe foo!
Bartholomaeus
Quoniam intrā statīva nōn regressī cursum repetitis.
Om dat ghp noch niet in u quartier wederghekhert zijnde, wederom begint te loopen.
Petrus
Id sī commissum est, nesciō — in posterum cavēbitur. Age dum, commīlitōnēs, lūdum redintegrēmus. Virī iam estōte — nostra est victōria. Vidēn' Barnaba, ūniversōs propē hostēs ē castrīs excurrisse? Vacua occupa — sed quasi aliud agēns, ā tergō incautōs circumvenī.
Ich en weet niet, oft dat gheschiet is: voortan sullen we ons wachten. Wel aen, ghesellen, laet ons op eennieuw eens spelen. Eyt nu mannen: De victorie is ons. Barnaba, siet ghp wel dat se bij-hans al van den brandt uyt hun quaertier zijn gheloopen? Neemt het in: maer ghelijck jet anders doende, becruypt hem van achter.
Iacobus
Meus es, Bartholomaee.
Ohp zijt den mijnen, Bartholomee.
Bartholomaeus
Immō Iacobe, tū meus. Posterior ego stātiōne egressus sum; tū prior.
Jae ghp den mijnen, Jacobe. Ick ben den lesten uyt gheloopen; ghp den eersten.
Iacobus
Nōn dēsinēs iūrgāre?
En sult ghp niet ophouden van kijven?
Bartholomaeus
Nōn ipse dēsinēs? Iam iam praeteriēns in castra redīvī — recēns tē īnsecūtus sum.
En sult ghp selve niet ophouden? ick hebbe nu voor bp-gaende in mijn quaertier ghekeert, ende u verschwesende vervolght.
Iacobus
Quis vīdit? Quem testārī potēs?
Wie heeft het ghesien? Wien kont ghp voor ghetughe bij-brenghen?
Bartholomaeus
Quemvis adstantium.
En jeghelijck van de omstaenders.
Iacobus
Itane est, Thaddaee, ut dīcit?
Ist foo, Thadee, ghelijck hp seght?
Thaddaeus
Ita est — illī proximus aderam.
Jae t'. Ick was gheheel bij hem.
Bartholomaeus
Dolō igitur malō ūsus es.
Soo hebt ghp met bedrogh te wercke ghegaen.
Iacobus
Dolus an virtūs, quis in hoste requīrat — abī sīs ad carcerem.
Cracht oft bedrogh is teghen den vijandt gheoorlooft: gaet naer de ghevanghenisse.
Paulus
Alternīs prōvocēmus — praecursōrem ēmittite etiam vōs aliquandō.
Laet ons bij keeren voor uyt-loopen: sendt ghp-lieden oock eens eenen voor-looper.
Petrus
Ultimum ēmīsimus paulō priūs.
Wp hebben den lesten uyt-ghesonden een luttel van te voren.
Paulus
Salvā pāce — Simōn noster iam iam rediit; vix ā cursū animam trahit. Quid rīxāmur? Matthaee, fac ūnum curriculum — vidēmur hostem metuēre.
Met uwen oorlof: onsen Simon keert nu meer terstont wederom: hp en can noch qualijck sijnen aesem herhalen. Wat kijven wp al; Matthee, loop eens keer hen uyt: t'schijnt, dat wp den vijandt breesen.
Matthaeus
Hōc agam.
Dat sal ich doen.
Paulus
Tū ad eōs ūnā contende, Andrea, sed ā fronte — nē ad Matthaeum advertant, ā tergō īnsidhiantem.
Andrea, treckt ghp op hun t'samen, maer van voren, op dat sp niet en lettenop Mattheus, die hun van achter bespiert.
Matthaeus
Iō triumph! Castra hostīlia victor invāsī — captī estis ad ūnum omnēs. Paule, quōnam afficientur victī suppliciō?
Jou victorie! ick hebbe t'quaertier vanden vijandt verwinnende inghenomen: ghp zijt al-te-mael tot een toe ghevangen. Paul, wat straffe sullen sp onderstean?
Paulus
Dīmittantur — sufficit nōbīs victōriae glōria.
Dat sp los gaen; d'eere van victorie is ons ghenoegh.
Adagiōrum Decās Decima
Festīnā lentē. — Te grooten spoet, is geen spoet.
Quod in animō sōbriī, id in linguā ēbriī. — Dyt den droncken mont comt des herten gront.
Unguīs in ulcere. — Die het quaet veel erger maeckt met woorden oft wercken.
Sērā in fundō parsimōnia. — Het is ghespaert te laet, als het wat op t'eende gaet.
Quam quisque nōrit artem, in hāc sē exerceat. — Die eenighe konst weet, moet sich daer in oeffenen.
Inīquum petendum, ut aequum auferas. — Draeght te veel, om ghenoegh te kryghen.
Et formīcae suā bilis inest. — Doch de mieren hebben haer koppen.
Stentōre clāmōsior. — Op soude bij stigh overschreeuwen.
Ignis nōn extinguitur ignī. — Noch vier en wordt met vier gheblust, noch gramschap door gramschap.
Tunc tua rēs āgitur, pariēs cum proximus ardet. — Als u ghebuurmans huyps brandt, dan is u ongheluck voor de hands.