Colloquia Latinō Sermōne Cōnscrīpta - Pars Prior - Colloquium Ūndecimum

DĒ QUIBUSDAM LATĪNITĀTIS AUCTŌRIBUS (Di alcuni autori latini)

Persōnae:
Magister, Mārius Marchīnī, Paulus, Aemilius, Augustus
Magister
Nunc breviter ac summātim recēnsēre aggrediāmur aliquōs ex praecipuīs Latīnitātis auctōribus. Tū, Auguste, ad locum tuum recēde; hūc Mārius Marchīnī accēdat! Dē Plautī et Terentī vītā et operibus quam brevissimē et explicātissimē loquere!
Accingiamoci ora a passare in rassegna brevemente e per sommi capi i principali autori latini. Tu, Augusto, torna al tuo posto. Venga qua Mario Marchini! Parlami della vita e delle opere di Plauto e Terenzio, nel modo più breve e più chiaro!
Mārius Marchīnī
Inter omnēs cōnstat cōmicōrum prīncipem Tītum Maccium Plautum fuisse, quī, nātus hūmilī locō Sarsinae annō 254 a.C.n., ibī prīmam aetātis partem ēgit. Quō tempore quāve dē causā Rōmam sē contulerit, parum compertum habēmus; sed vērisimillimum est in Urbem eum trānsmigrāsse, cum victum quaerendī causā, tum cupiditāte glōriae, quae iam in animō adulēscentulī latēret, impulsum. Nam, cum ad scrībendās comoediās animum appulisset, magnam admīrātiōnem suī mōvit et nōnnihil pecūniae sibī comparāvit; quā frētus mercātūrae faciendae sē dedit; sed, sīve temeritāte sīve inscītiā, sīve iniūriā fortūnae, brevī tempore ad summam inopiam redāctus, ad circumagendās molās, quae «trūsātilēs» appellantur, operam suam apud pistōrem locāre cōnātus est. Quae fortūnae inīquitās neque animum poētae frēgit neque iocandī facultātem retardāvit, adeō ut, cum per ōtia quae eī darentur fābulās cōnscrīpsisset quae maximē probārentur, servitūte līberātus sit. Exstant vīgintī fābulae et ūna, ex quibus maximē dignae quae memorentur sunt: «Amphitruō», «Menaechmī», «Trinummus», «Captīvī», «Mostellāria», «Asināria» etc. Quamquam argūmenta dē Graecō fonte sūmpsit, Philēmōnem, Dīphilum, Apollodōrum secūtus, tamen, quā singulārī erat excōgitandō vī et acūmine, adeō ā vestīgiīs Graecōrum recessit ut omnīnō et plānē suus exstitisse videātur. Nēmō eī pār fuit; nēminem usquam inveniās quī possit cum Plautō comparārī, iocōrum venustāte, Italicō sale, lepōre atque elegantiā sermōnis, quamvīs interdum indulgeat iocandī generī quod illīberāle, petulāns, flāgitiōsum, obscaenum est. Quod vitium rēctius quam poētae temporibus adscrībās.
Si sa che il primo autore comico latino fu Tito Maccio Plauto, che, nato di umile condizione a Sarsina nell'anno 254 a.C., trascorse ivi la prima parte della vita. Non si sa bene in quale tempo e per qual motivo sia venuto a Roma; ma è molto probabile che vi si sia trasferito, sia per guadagnarsi la vita, sia spinto dal desiderio di gloria, che già si celava nell'animo del giovinetto. Messosi a scrivere commedie, suscitò grande ammirazione e mise insieme un gruzzolo, fidando nel quale si dette alla mercatura; ma, sia per avventatezza, sia per inesperienza, sia per ingiura della fortuna, ridottosi in breve all'estrema povertà, fu costretto a prestare l'opera sua presso un fornaio a girare la macina. Questa mala sorte, però, non riuscì ad abbattere l'animo del poeta, né a smorzarne la vena comica, tanto che, avendo, durante i momenti di riposo, scritto delle commedie e, avendo queste riscosso ammirazione, fu liberato dalla schiavitù. Restano 21 commedie fra le quali sono le più degne di menzione: «Anfitrione», «Menecmi», «Trinummo», «I Prigionieri», la «Commedia degli Spettri», «Asinaria» ecc. Quantunque abbia derivato l'argomento da fonti greche seguendo Filemone, Difilo e Apollodoro, tuttavia, data la sua straordinaria facoltà inventiva, seppe talmente allontanarsi dalle orme greche, da apparire poeta originale. Nessuno mai fu pari a lui; nessuno che gli possa essere paragonato per festività di brio, italico sale, per grazia ed eleganza di linguaggio, quantunque ogni tanto si lasci andare a quel genere di frizzi che è volgare, petulante, deplorevole e osceno. Il qual difetto meglio si ascriverebbe, che al poeta, ai tempi suoi.
Magister
Quō annō mortuus est?
In che anno morì?
Mārius Marchīnī
Nisī fallor, annō centēsimō octōgēsimō quārtō.
Nel 184, se non m'inganno.
Magister
Heus tū, Paule, dīcere aggrēdere dē Terentiō!
Ehi, Paolo, dimmi qualche cosa su Terenzio!
Paulus
Pauca, neque ea satis certa, accēpimus dē Terentiō. Quī, Carthāgine nātus vel, ut aliī cēnsent, in Lybicā regiōne annō 194 a.C.n., Rōmam ā Terentiō Lūcānō senātōre dēductus, prīmum apud eum servitūtem servīvit, posteā ab eōdem ob ingeniī excellentiam artibus ingenuīs ēducātus et manūmissus est. Quoad Rōmae vītam ēgit, praeclārissimīs virīs atque doctissimīs, praecipuē Scipiōne Aemiliānō et Laeliō, familiāriter ūsus est. Ex quō accidit ut in sē aemulōrum invidiam cōnflāret, quī eum īnsimulāvērunt quod in condendīs fābulīs amīcōrum auxiliō ūsus esset. Quam obtrectātōrum invidiam ut fugeret, simulque ingenium excoleret, in Graeciam sē contulit; unde, dum in patriam redit, suprēmum diem obiit, annō ferē centēsimō ūndēquīnquāgēsimō nōnō. Quō locō quāve dē causā parum compertum habēmus. Terentī comoediae sex supersunt, quibus in scrībendīs Menandrum secūtus esse vidētur: «Andria», «Eunūchus», «Hecȳra», «Heautontimōrūmenōs», «Phormiō», «Adelphoe». Etsī virtūte cōmicā longē inferior quam Plautus fuit, tamen cum magnam sibī laudem adeptus est propter elegantiam ac dignitātem sermōnis, tum longē praeter cēterōs clārissimus exstitit imitātiōne nātūrārum mōrumque dēscrīptiōne.

Quod sī Caesar, aestimātor ācerrimus, eī nōn impertīvit nisi dīmidiam partem laudis Menandrī, Cicerō, cuius nōn minor est auctōritās, tōtam eī tribuere vidētur. Sī rēctē iūdicāre volumus, apud Terentium omnēs fābulārum persōnae suā figūrā sunt praeditae; ūnaquaeque per sē vīvit atque suā nātūrā et ingeniō agit. Apud Plautum contrā persōnae eaedem semper indūcuntur iīsdem ingeniīs ac mōribus praeditae, nūllā adhibitā varietāte; quae, cum nihil aliud vel dīcant vel agant quod ūniuscuiusque ingeniī proprium sit, ad trāditam persōnārum ratiōnem referendae videntur.
Poco sappiamo, e non chiaro, su Terenzio. Nato a Cartagine, o, come altri credono, in Libia nell'anno 194 a.C., fu portato a Roma dal senatore Terenzio Lucano, presso il quale da prima visse in servitù, poi, per le doti d'ingegno, fu istruito nelle arti liberali e affrancato. Finché visse a Roma, fu nell'intimità di eccellentissimi e dottissimi personaggi, specialmente di Scipione Emiliano e di Lelio. Per questo si attirò l'invidia degli emuli, che l'accusarono di essersi valso del loro aiuto nello scrivere commedie. Per sfuggire a questa ostile campagna dei suoi denigratori, e al tempo stesso per affinare il suo ingegno, si recò in Grecia; ma, durante il ritorno, morì, verso il 159. Dove e per qual motivo non è chiaro. Rimangono sei commedie di Terenzio: «La Fanciulla d'Andro», «Eunuco», «La Suocera», «Il Punitore di sé stesso», «Formione», «I Fratelli». Per quanto per brio e festività rimanesse al di sotto di Plauto, tuttavia come s'acquistò gran fama per l'eleganza e per la dignità dello stile, così riuscì di gran lunga superiore ad ogni altro nella rappresentazione dei costumi e dei caratteri.

E se Cesare, acutissimo critico, non gli concede che la metà della lode di Menandro, Cicerone, l'autorità del quale non è certamente minore, sembra che tutta gliela tribuì. Se vogliamo dire la verità, tutti i personaggi delle commedie di Terenzio hanno una propria individualità; ciascuno ha una natura sua, una vita sua e agisce in virtù di un suo proprio carattere; invece presso Plauto i personaggi sono sempre gli stessi, presentano sempre gli stessi caratteri, senza varietà, e siccome nulla dicono e nulla fanno di personale, non sono altro che tipi corrispondenti ad un genere fisso.
Magister
Bene, adulēscēns! Id enim ipsum inter Plautum et Terentium differt. Exsurge tū, Aemilī; velim Vergilī vītam atque opera expōnās, praecipuē dē iīs ratiōnem habēns quae ad «Geōrgicōn» librōs attinent.
Bene, ragazzo! È appunto questa la differenza che intercorre fra Plauto e Terenzio. Alzati, Emilio! Vorrei che tu mi esponessi la vita e le opere di Virgilio, con speciale riferimento alle «Georgiche».
Aemilius
Pūblius Vergilius Māro nātus est Andēs in pāgō agrī Mantuānī annō 70 a.C.n. Adulēscēns Mantuae, Cremōnae, Mediōlānī et Neāpolī praestantissimōs litterārum et philosophiae magistrōs audīvit. Cum Octāviānus agrum Mantuānum veterānīs mīlitibus dīvīsisset, Vergilius, patriō agellō dēpulsus, Rōmam sē contulit, ibīque, Asiniī Polliōnis et Maecēnātis auxiliō grātiam init apud Augustum, ab eōque innumerīs beneficiīs cumulātus, tōtum sē trādere litterīs potuit. Annō ūndēvīcēsimō ante Christum nātum, in Graeciam profectus ut māteriam colligeret ad perficiendum opus, cum Athēnīs Augustō occurrisset, statuit cum eō in Italiam revertī; sed in itinere in morbum mortiferum dēlāpsus Brundisī suprēmum diem obiit. Corpus Neāpolim trānslātum est ibīque sepultum.

Opus eius perfectissimum exstant «Geōrgicōn» librī, quōs cōnfēcit seu Maecēnātis iussīs obsecūtus, seu, quod vērisimilius vidētur, animō et ingeniō dūcente, ut in animīs Italōrum agricultūrae studium excitāret. Ex quattuor librīs hoc opus cōnstat; quōrum prīmō dē agricultūrā ēgit, secundō dē colendīs serendīsque arboribus, tertiō dē cultū pecorī habendō, quārtō dē apibus tractāvit. Sed ab argūmentō interdum discēdit, sīve ut prōdigia quae C. Iūliī Caesaris caedem aut praecesserint aut subsecūta sint ēnarret, sīve ut laudēs Itāliae celebret, sīve ut pestem animālium ēlegantissimīs versibus dēscrībat sīve ut Aristaeī et Orpheī fābulam explicet.
Publio Virgilio Marone nacque in Andes, villaggio presso Mantova, nell'anno 70 a.C. Giovinetto, a Mantova, a Cremona, a Milano e a Napoli ascoltò i più eccellenti maestri di letteratura e di filosofia. Avendo Ottaviano diviso il territorio di Mantova ai veterani, cacciato dal paterno campicello, si recò a Roma, ed ivi, coll'aiuto di Asinio Pollione e di Mecenate, entrò nelle grazie di Augusto e coperto da lui di benefizii poté darsi completamente alle lettere. L'anno 19 a.C. si recò in Grecia per raccogliere il materiale per compiere la sua opera, e incontratosi ad Atene con Augusto, stabilì di ritornare con lui in patria; ma, durante il viaggio, caduto in una malattia mortale, morì a Brindisi. Il corpo fu trasportato a Napoli ed ivi sepolto.

L'opera di lui più perfetta rimane quella che s'intitola «Georgiche», che compose, sia per ordine di Mecenate, sia, ciò che sembra più probabile, per sua inclinazione naturale, allo scopo di risvegliare negli animi degli Italiani l'amore per l'agricoltura. L'opera è in quattro libri; nel primo dei quali trattò «dell'agricoltura», nel secondo «dell'arboricoltura», nel terzo «dell'allevamento del bestiame», nel quarto «delle api». Ma spesso si allontana dall'argomento, sia per esporre i prodigi che precedettero o seguirono l'uccisione di Cesare, sia per cantare le lodi d'Italia, sia per esporre la pestilenza degli animali con arte squisita.
Magister
Quōs potissimum auctōrēs Vergilius in condendō opere suō secūtus est?
Donde attinse specialmente Virgilio?
Aemilius
Nōn est dubium quīn Vergilius ad Hēsiodī opus, quod «Opera atque Diēs» inscrībitur, respexerit; sed etiam ex operibus Catōnis et Varrōnis quae ad rem rūsticam attinent nōnnūlla hausit. Praetereā, in praeceptīs dē agricultūrā trādendīs, auctōrēs etiam habuit Arātum, Theophrastum, Nicandrum, fortasse et Hygīnum et Māgōnem Carthāginiēnsem.
Non è dubbio che egli abbia tenuto presente l'opera di Esiodo, ma attinse anche a quella di Catone e di Varrone. Inoltre, nel dar precetti di agricoltura, tenne presenti Arato, Nicandro, Teofrasto, e, forse, Igino e Magone Cartaginese.
Magister
Tēcum cōnsentiō; sed maximē adiūtus est, cum ūsū agrōrum et rūsticātiōnis quibus ā puerō assuētus fuit, tum singulārī amōre quō in omnēs rēs quae in nātūrā sunt vehementer flāgrāvit. Tū locum tuum repete; tibīque succēdat Aegisthus. Dīc mihī, Aegisthe, prīmum, quā in urbe et quō annō Q. Horātius Flaccus nātus sit.
Son d'accordo con te; ma soprattutto fu aiutato, sia dall'esperienza che aveva dei campi e della vita agreste, sia dal sentimento della natura, che ebbe vivissimo. Basta di ciò. Passiamo ad Orazio. Tu, ritorna al tuo posto e venga Egisto! Dimmi, prima di tutto, Egisto, in che città e in che anno nacque Quinto Orazio Flacco?
Aemilius
Nōn quā in urbe, sed quō in oppidō rēctius dīxerim.
Non in che città, ma in qual villaggio direi più giustamente.
Magister
Unde, male mōrāte, tanta licentia ut tibī facultātem concēdās magistrum tuum reprehendendī?
Donde, maleducato, codesta tua licenza di permetterti di correggere il tuo professore?
Aemilius
Ignōsce mihī, quaesō, magister; imprūdēns dīxī.
Mi perdoni prego, l'ho detto senza accorgermene.
Magister
Sat! Sat! Ad rogāta respondē!
Basta! basta! Rispondi piuttosto alla domanda!
Aemilius
Venōsae, in oppidō quod medium est inter fīnēs Lūcāniae et Apūliae; nam meminī poētam ipsum nescīsse utrum Lūcānum an Apulum sē appellāret.
A Venosa, paese posto tra la Lucania e l'Apulia. Mi ricordo infatti che il poeta stesso non sa se chiamarsi Lucano o Pugliese.
Magister
Nunc perge dē vītā et operibus dīcere.
Continua ora a dire della vita e delle opere!
Aemilius
Ā satīrīs incipiam, seu quod tempore praecēdunt, seu quod poēta vidētur hōc in genere facile cēterīs omnibus praestitisse.
Principierò dalle satire, sia perché precedono in ordine di tempo, sia perché il poeta, in questo genere, riuscì di gran lunga superiore agli altri.
Magister
Num huius litterārum generis Horātius inventor habendus est?
Forse che Orazio si deve ritenere l'inventore di questo genere?
Aemilius
Minimē quidem, cum et Lūcilius et Varrō Atacīnus et Terentius Reātīnus magnam laudem in cōnscrībendīs satīrīs assecūtī sint.
Affatto; infatti Lucilio, Varrone Atacino e Terenzio Reatino ebbero gran lode come scrittori di satire.
Magister
Quid? Num in id errōris relāberis ut arbitrēris Terentium Varrōnem eādem ratiōne atque reliquī duo quōs suprā memorāstī satīram tractāvisse?
E che? Forse che cadi nell'errore di credere che Terenzio Varrone abbia trattato la satira allo stesso modo dei due che hai ricordato?
Aemilius
Mē nōn fugit Varrōnem satīrās Menippēās, quae dīcuntur, scrīpsisse ita ut immiscuerit versibus solūtam ōrātiōnem, hominum vitia carpendō mōrem et exemplum Menippī philosophī Cynicī secūtus.
So bene che Varrone scrisse le cosiddette satire «Menippee» così da mescolare ai versi la prosa, riprendendo i vizi umani, secondo il costume del filosofo cinico Menippo.
Magister
Pulcrē! Sed velim mihī dīcās quā ex parte Horātius poēta proprius et omnīnō suus in hōc litterārum genere ēvāserit, quibusque laudibus cēterīs satīrārum scrīptōribus praestiterit.
Va bene. Vorrei che tu mi dicessi sotto qual punto di vista Orazio sia riuscito poeta originale in questo genere, e per quali pregi è lodato sopra gli altri scrittori.
Aemilius
Hōc eī praecipuē laudī tribuendum esse omnēs ferē cōnsentiunt, quod, optimē vīvendī praeceptor, sibī prōposuerit ut Rōmānōrum litterās augēret praeclārissimīs satīrīs, quibus flāgitia hominum patefaceret pravamque eōrum vītae cōnsuētūdinem īnsectārētur.
Prima di tutto, egli, ottimo maestro di morale, arricchì la letteratura romana di bellissime satire, colle quali mise a nudo le vergogne dell'umanità e ne sferzò i corrotti costumi.
Magister
Num Horātius Iuvenālī ārdet stomachō, num verbere attingit, notamque inūrit, cietque sanguinem?
Forse che Orazio è invasato dalla bile di Giovenale? Forse che sferza e bolla a fuoco e colpisce a sangue?
Aemilius
Mīrum sī quis id affīrmāre audeat; nam Horātius, quasi amoenus quīdam philosophus, castīgat rīdendō mōrēs. Ipse enim ait: «quis vetat rīdendō dīcere vērum?» At sī plērumque lūdō et iocō ūtitur, interdum graviter et sēriō agit; quod genus satīrās scrībendī nēmō umquam post eum imitandō cōnsecūtus est. Cum in tempora incidisset, quibus reīpūblicae mōrēs et rīdiculā hominum satīricō carminī magnam māteriam praebērent, ea omnia poēta versibus effīnxit atque expressit, tam mīrābilī artificiō ut saepe tabulās eum pīnxisse dīxeris, vēritātis plēnās atque artis.
Mi meraviglierei se qualcuno affermasse ciò! Giacché Orazio, come un piacevole filosofo, riprende sorridendo. Dice infatti egli stesso: «Chi impedisce di dir la verità ridendo?» Ma se, per lo più, si vale dello scherzo e del gioco, talvolta tratta l'argomento con gravità e serietà; genere questo inimitabile di scriver satire che nessuno in seguito riuscì ad imitare. Essendo capitato in tempi nei quali i costumi dello Stato e le ridicolezze degli uomini offrivano ampia materia alla satira, Orazio seppe tutto ciò riprodurre con arte mirabile, sì da dipingere dei quadretti pieni di arte e di verità.
Magister
Rārior corvō albō es, mī adulēscentule, quī mīrum in modum respondistī! I sessum; dīcat dē epistulīs Augustus, quī oleō tranquillior sedet et, quotiēscumque in eum oculōs convertī, aliō respicit. Heus tū, exsurge! Istinc respondē; nē locō excesseris! Quot epistulārum librōs Horātius excūdit?
Sei più raro di un corvo bianco, o ragazzo mio, perché hai risposto in un modo veramente meraviglioso! Siedi; e venga a parlare delle epistole Augusto, che se ne siede più cheto dell'olio e, tutte le volte che lo guardo, si volta da un'altra parte. Ehi tu, alzati! Non uscire dal tuo posto! Quanti libri di epistole compose Orazio?
Augustus
Duōs, nisī fallor; quōrum prīōre vīgintī epistulae continentur, alterō autem duae; nisī velīs adiungere epistulam «ad Pīsōnēs», quam grammaticī «Dē Arte Poēticā» inscrīpsērunt.
Se non m'inganno, due; nel primo dei quali si contengono venti epistole e nell'altro due, a meno che non si voglia aggiungere l'epistola «Ai Pisoni» che i grammatici intitolarono «Arte Poetica».
Magister
Iuvat quod tū mē in errōre dēprehenderis; floccī tē nōn faciēbam. Quid interest inter satīrās et epistulās?
Mi fa piacere che tu mi abbia colto in errore. Io non ti stimavo nulla. Che differenza c'è tra le satire e le epistole?
Augustus
Id maximē intercēdere vidētur, quod cum in satīrīs hūmāna vitia mordeat, dētegat atque nūdet quaecumque sunt in hominibus improbanda; in epistulīs contrā, hōc eī potissimum prōpositum fuerit ut virtūtem et honestātem praeciperet, multīs admixtīs quae ex intimā philosophiā prōvenīrent; praetereā epistulās ad amīcōs suōs scrīpsit, cum satīrās sine nōmine ēdiderit.
Pare che soprattutto in questo consista la differenza: nelle satire morde e mette a nudo tutto ciò che è riprovevole negli uomini; nelle epistole invece si propone di dare insegnamenti di virtù e di onestà, mescolandovi molti precetti d'intima sua filosofia; inoltre le epistole sono indirizzate ai suoi amici, mentre le satire non sono dirette ad alcuno.
Magister
Optimē; sed brevius dīcere poterās ad idem genus et satīrās et epistulās pertinēre, sed satīrās concitātiōne animī atque vī cōnscrīptās esse ut pār erat in iuvene ferōre aetātis impulsō; epistulās contrā remissius genus ōrātiōnis prae sē ferre, ut ferē solent esse opera quae prōvectiōre aetāte conduntur. Quid dē Horātiō lyricō dīcere habēs?
Benissimo! Ma potevi dire più in breve che, sia le satire sia le epistole appartengono allo stesso genere; ma le satire sono scritte con più calore come era naturale in un giovane, le epistole invece presentano uno stile più calmo e posato, come sono di solito le opere che si scrivono in età avanzata. Che puoi dirmi di Orazio lirico?
Augustus
Nōn multa quidem, sed quae satis sint, spērō, ad sex puncta cōnsequenda.
Non molto invero, ma ciò che basta, spero, ad ottenere la sufficienza.
Magister
In malam rem sex quae commemorāstī puncta! Nesciō quō fātō fīat ut dē nūllā aliā rē cōgitētis nisi ut magistrō in praesentiā satisfīat, quī perīculum vestrī factūrī sitis apud probandīs discipulīs pūblicōs magistrōs.
Al diavolo il sei! Non so per quale mala ventura avvenga, che non siate capaci di pensare altro che al sei, voi che dovrete tra poco affrontare l'esame di maturità.
Augustus
Rēctē dīcis, magister; sed sānē nihil offēcerit sī ostendere potuerō pagellam meam satis probāndam.
Ha ragione, professore, ma non nuocerà certamente, se potrò mostrare una pagella abbastanza buona.
Magister
Dē hōc nē plūra dīxeris. Nōlī mē amplius hīs nūgīs fastīdīre; dīc dē carminibus Horātī.
Basta di ciò, non seccarmi più con queste sciocchezze! Parlami dei carmi d'Orazio!
Augustus
Carmina Horātī, in quattuor librōs dīgesta, monumentum exstant clārissimum eius ingeniī.
I carmi di Orazio, divisi in quattro libri, restano splendido monumento del suo ingegno.
Magister
Haec nōn est quī ignōret; subtīlius rem perscrūtāre.
Questo lo sanno tutti. Approfondisci di più l'argomento!
Augustus
Nōn sum is quī subtīlius inquīrere possim; grātiās Deō agō, sī quae in epitomē litterārum Latīnārum lēgī repetere valeō.
Non son tale da potere indagare troppo a fondo; ringrazio Dio se riesco a ripetere quel che leggo nel manuale di letteratura latina.
Magister
Atquī mēcum lēgistī carmina Horātī nōnnūlla; quōmodo iīs legendīs affectus es? Nihil pulcrē, suāvē, venustē, nihil graviter, nihil iocōsē dictum invēnistī? Sī explicāre dēbeās ad aestheticae artis ratiōnem aliquod Horātī carmen, num verba tē dēficiant?
Eppure tu hai letto con me alcune odi di Orazio; che impressione ne hai riportata? Non hai trovato nulla di bello, di piacevole, d'aggraziato; niente di grave, niente di gioioso? Se tu dovessi interpretare esteticamente qualche carme di Orazio, non troveresti nulla da dire?
Aemilius
Sunt dē quibus aliquid dīcere possim; alia autem sunt dē quibus, sī excipiās argūmentum, nē ūnum quidem verbum prōferam.
Ci sono delle poesie sulle quali potrei dir qualche cosa, ma di altre, eccettuato l'argomento, non saprei dir nulla.
Magister
Quibus maximē dēlectātus es?
Quali ti sono piaciute di più?
Aemilius
Illīs ferē quibus laudēs Veneris, Bacchī atque iocī praedicat, monetque hominēs ut diem carpant, spēs longās resecent, quam minimē sint crēdulī posterō.
Quelle nelle quali fa le lodi di Venere, di Bacco e del divertimento, e ammonisce gli uomini a cogliere l'ora presente, a non avere speranze lontane e a non confidare nel futuro.
Magister
Nē tē altius extuleris, nēve nimium ardōrī animī indulseris! Nam, etiamsī Horātius conviviōrum iūcunditātem atque sēcūritātem nōnnumquam splendidīs colōribus illūmināvit, laudēs etiam imperiī Augustī in quārtō librō scienter atque perītē celebrāvit, ita ut eius opus iūre habeātur Rōmānae māiestātis tamquam praecōnium aeternumque testimōnium. Ad locum tuum igitur tē cōnfer; nam longē ā rēctā ratiōne in iūdiciō dē Horātiō lyricō prōferendō aberrāre vīsus es. Nam quōmodo potest silentiō praeterīrī saeculāre illud carmen, ex quō Rōmānōrum virtūs tōta ēlūcet atque effulget? Magna quidem in eō sententiārum gravitās ac verbōrum pondera nec nōn summa dulcēdō et suāvitās ōrātiōnis. Sed id in prīmīs animadvertendum est, Horātium hōc carmine domesticās virtūtēs potissimum concelebrāvisse, precātum Rōmae imperium illud in omnēs gentēs quod rē prīmum armīs, deinde religiōne atque hūmānitāte obtinuit. Recordāminī luculentam illam sententiam: «Sōl possīs nihil Urbe Rōmā vīsere māius». Nihil praeclārius, nihil subtīlius, nihil ōrnātius umquam cāritās patriae potuit animō cuiusquam poētae dictāre.
Non ti esaltare troppo, e non t'abbandonare eccessivamente all'entusiasmo! Infatti, se Orazio con splendide immagini cantò la gioia e la spensieratezza, ha anche celebrato con grande arte e abilità, specialmente nel quarto libro, le lodi dell'impero di Augusto, sì che l'opera sua può considerarsi come un inno e un'eterna testimonianza della romana grandezza. Torna dunque al tuo posto, perché nel giudicare Orazio mi sembra che vada fuor di strada. Infatti, come si può passar sotto silenzio il carme secolare nel quale tutta quanta la virtù romana risplende di fulgida luce? Grande in esso è la profondità del pensiero, la nobiltà della parola, la dolcezza ineffabile dello stile; ma soprattutto bisogna considerare che Orazio, in questo suo carme, celebrò le virtù della stirpe, augurando a Roma quell'impero su tutto il mondo che in effetto sempre mantenne, prima colle armi, poi colla religione e colla civiltà. Ricordatevi quella magnifica invocazione: «Possa tu, o sole, vedere niente di più grande di Roma». Nulla di più sublime, nulla di più splendido, mai l'amor di Patria poté ispirare ad animo di poeta!