Colloquia Latinō Sermōne Cōnscrīpta - Pars Prior - Colloquium Tertium

DĒ CĀSUUM ŪSŪ (Sull'uso dei casi)

Persōnae:
Magister, Caius, Sextus, Decius, Titus, Augustus
Magister
Quae ad prīmam dēclīnātiōnem substantīva pertinent?
Quali nomi appartengono alla prima declinazione?
Caius
Ea quōrum genitīvus est in «ae».
Quelli il cui genitivo esce in «ae».
Magister
Quot sunt genera?
Quali sono i generi?
Caius
Duo: masculīnum et fēminīnum.
Due: maschile e femminile.
Magister
Quot sunt cāsūs?
Quanti sono i casi?
Caius
Sex.
Sei.
Magister
Quī cāsūs rēctī dīcuntur?
Quali sono i casi retti?
Caius
Nōminātīvus et vocātīvus.
Nominativo e vocativo.
Magister
Quī cāsūs oblīquī?
Quali sono i casi obliqui?
Caius
Reliquī omnēs.
Tutti gli altri.
Magister
Mihī vidēris satis prōfēcisse! Flecte substantīvum «scrība»!
Mi sembra che tu abbia abbastanza progredito! Declina il sostantivo «scriba»!
Caius
Scrība — ae — ae — am — a — ā; scrībae — ārum — īs — ās — ae — īs.
Scriba — ae — ae — am — a — ā; scribae — ārum — īs — ās — ae — īs.
Magister
Quid significāre potest «scrībīs»?
Che cosa significa «scribis»?
Caius
«Agli scrivani», «dagli scrivani», «cogli scrivani», «per gli scrivani».
«Agli scrivani», «dagli scrivani», «cogli scrivani», «per gli scrivani».
Magister
Revocā in mentem ea quae persaepe monuī, cum vōs exercēbam in agnōscendīs complementīs: «dagli scrivani» quid significāre potest?
Richiama alla memoria ciò che spesso ho ricordato, quando vi esercitavo a riconoscere i complementi; «dagli scrivani» che cosa può significare?
Caius
Is ā quō āctiō fit.
La persona da cui vien fatta l'azione.
Magister
Quod igitur complēmentum est?
Che complemento è allora?
Caius
Complēmentum agentis.
Complemento d'agente.
Magister
Quōmodo Latīnē reddendum est? Num per simplicem ablātīvum?
Come si deve tradurre in latino? Forse col semplice ablativo?
Caius
Minimē quidem, magister; sed per ablātīvum cum praepositiōne «ā» vel «ab».
No, davvero, professore! Ma coll'ablativo colla preposizione «a» o «ab».
Magister
Perge ad rogāta respondēre. Locūtiō «cogli scrivani» quam habet nōtiōnem?
Continua a rispondere alle mie domande. La locuzione «cogli scrivani» che cosa significa?
Caius
Coniūnctiōnis et societātis.
Compagnia e società.
Magister
Hanc nōtiōnem quō cāsū Latīnī exprimunt?
I Latini come esprimono questo concetto?
Caius
Ablātīvō cāsū, adiectā praepositiōne «cum».
Coll'ablativo retto dalla preposizione «cum».
Magister
Quid significat «per mezzo degli scrivani»?
E «per gli scrivani» che cosa significa?
Caius
Eum per quem aliquid fit.
Colui per mezzo del quale alcunché è fatto.
Magister
Quōmodo Latīnē igitur vertendum?
Come si traduce in latino?
Caius
Sī dē animantibus agitur, per accūsātīvum cum praepositiōne «per»; sī autem dē rēbus inanimīs, per ablātīvum sine praepositiōne.
Se si tratta di «esseri animati», coll'accusativo retto dalla preposizione «per»; se poi si tratta di «cose», col semplice ablativo.
Magister
Rēctē habet. Suntne substantīva quae in datīvō cāsū et in ablātīvō plūrālis numerī exitum habent in «ābus» prō «īs»?
Sta bene. Ci sono dei sostantivi che nel caso ablativo e dativo plurale escono in «abus» invece che in «is»?
Caius
Sunt, magister!
Ci sono, professore!
Magister
Agedum! Profer quae sint!
Suvvia, di' quali sono!
Caius
«Fīlia», «dea», «mūla», «equa» et alia admodum pauca.
«Filia», «dea», «mula», «equa» ed altri pochissimi.
Magister
Bene, puer! Tū locum tuum repete; tibī succēdat Sextus, quem saepius dēprehendī nesciō quid in aurēs condiscipulī insusurrantem!
Bene! Tu ritorna al tuo posto; venga Sesto, che più volte ho sorpreso a sussurrare non so che cosa negli orecchi del compagno.
Sextus
Mēne insusurrantem!
Io sussurrare!
Magister
Num putās mē oculīs captum esse?
Credi che sia cieco!
Caius
Egō vērō tibī attendēbam; condiscipulus meus subinde mē molestiā afficiēbat, rogandō et flāgitandō ut ipsī vacārem, quod habēret dīcendum nesciō quid mihī.
Io stavo attento; il mio compagno mi dava noia perché gli dessi retta, avendo qualche cosa da dirmi.
Sextus
Falsum dīcis, sceleste! Nihil habuī, nec quicquam umquam habēbō quod tēcum commūnicem!
Menti, o perfido! Non ho mai avuto e non avrò mai nulla da dirti!
Magister
Sat! Iurgandī fīnem facite; sīn autem, forās ambōs expellam! Tū, quem vocāvī, venī ad cathedram ut dīcās quae nōmina ad secundam dēclīnātiōnem pertinentia, quamquam dēsinunt in «us», sint generis neutrī.
Basta! Se no vi caccerò fuori tutti e due. Tu che ho chiamato, vieni alla cattedra e dimmi quali nomi della seconda declinazione, sebbene escano in «us», sono di genere neutro.
Sextus
Sine, quaesō, mē paulisper rem recolere!
Permetta che io ci ripensi un po'!
Magister
Num exspectās dum aliquis tē moneat?
Aspetti forse che qualcuno ti suggerisca?
Sextus
In summō ōre habeō, sed explicāre nōn possum.
L'ho sulla punta della lingua, ma non mi riesce di dirlo.
Magister
Bonō animō sīs. (Nōnnihil temporis trānsit.)
Stai tranquillo. (Passa un po' di tempo….)
Sextus
«Vulgus»…
«Vulgus»…
Magister
Perge dīcere!
Continua!
Sextus
Reliqua mihī penitus ē memoriā excidērunt.
Gli altri mi sfuggono del tutto.
Magister
Nōn mīror, quā neglegentiā es! Ipse dīcam: «pelagus», «vīrus», quae tantum singulārī numerō ūsūrpantur. Intellēxistīne, pessime? Quandō ad bonam frūgem redībis?
Non me ne meraviglio, data la tua negligenza. Li dirò io: «pelagus», «virus», che si usano solo al singolare. Hai capito, bricconcello? Quando ti metterai sulla buona strada?
Sextus
Tempus dēfēcit ut mē parārem ad lēctiōnem reddendam.
Non ho avuto tempo di prepararmi a ripetere.
Magister
Cūr?
Perché?
Sextus
Cum mea māter herī vesperī in febrim incidisset, neque quisquam domī esset (nam pater meus nōndum ex suīs negōtiīs redierat), ipse dēbuī ad pharmacopōlam īre ut medicāmenta emerem.
Mia madre ieri sera fu presa dalla febbre, e siccome non c'era nessuno in casa (perché mio padre non era ancora ritornato dai suoi affari), dovetti io stesso andare dal farmacista a comprare le medicine.
Magister
Quantum temporis necesse fuit?
Quanto tempo ti fu necessario?
Sextus
Circiter sēmihōra; nam ā pharmacopōlā longissimē absum.
Circa mezz'ora, perché abito molto lontano dal farmacista.
Magister
Nōn habeō tē excūsātum; sēmihōram quis nōn videt esse minimum temporis spatium? Quā igitur in rē reliquum tempus trīvistī?
Non ti scuso; chi non vede che mezz'ora è uno spazio di tempo trascurabile? In che cosa hai consumato il tempo che ti rimaneva?
Sextus
Opus mihī fuit assidēre tōtum vesperum mātrī meae; ob eamque cūram vacāre nōn potuī lēctiōnī ediscendae.
Dovetti assistere tutta la sera mia madre e, per questo, non potei aver tempo di ripassare la lezione.
Magister
Cum rēs ita sē habeat, in praesēns tē excūsātum habeō. Heus tū! Istinc ubī es, dīc mihī quae substantīva in vocātīvō cāsū singulārī habeant exitum in «ī» prō «e».
Stando così le cose, per ora ti scuso. Ehi tu! di costì dove sei, dimmi quali nomi al vocativo singolare escono in «i» anziché in «e».
Decius
Nōmina propria quae in nōminātīvō dēsinunt in «ius», nec nōn «fīlius» et «genius».
I nomi propri che nel nominativo escono in «ius», ed anche «filius» e «genius».
Magister
Rēctē habet. Quī igitur est vocātīvus nōminātīvī «Pompeius»?
Qual è dunque il vocativo del nominativo «Pompeius»?
Decius
Pompēī.
Pompei.
Magister
Profer vocātīvum nōminātīvī «Dāreus»! Cave īnsidiās!
Dimmi il vocativo del nominativo «Dario»! Bada al pericolo!
Decius
Nōn cadam in laqueum: «Dārie».
Non cadrò in trappola! «Darie».
Magister
Redde Latīnē: «Mio Dio» et «Mio figlio»!
Traduci in latino: «O mio Dio» e «O mio figlio»!
Decius
«Mī Deus», «Mī fīlī».
«Mi Deus», «Mi fili».
Magister
Optimē, puer! Octāvā nōtā dignus es. Nunc libet ex aliquō vestrum nōnnūlla ad tertiam dēclīnātiōnem pertinentia percontārī. Quis adīre perīculum audet?
Benissimo! Ti dò otto. Voglio ora fare a qualche altro alcune domande sulla terza declinazione. Chi di voi vuol venire?
Titus
(Tollit manum.)
(Alza la mano.)
Magister
Surge, et profer quae substantīva generis neutrī dēsinant in ablātīvō singulārī in «ī», in nōminātīvō plūrālī in «ia» et in genitīvō plūrālī in «ium».
Alzati, e dimmi quali sostantivi neutri escono nell'ablativo singolare in «i», nel nominativo plurale in «ia» e nel genitivo plurale in «ium».
Titus
Substantīva neutra quae exeunt in nōminātīvō singulārī in «e», «al», «ar» et in genitīvō in «ālis» et «āris» prōductā syllabā «a».
I nomi neutri che escono nel nominativo singolare in «e», «al», «ar» e al genitivo in «alis» e «aris» con l'«a» lunga.
Magister
Sat est! Cōnsīdās, ut ex aliō quaeram quae quīntae dēclīnātiōnis substantīva per omnēs plūrālis numerī cāsūs flectī possint. Auguste, respondē!
Basta. Siedi, perché possa domandare ad un altro quali nomi della quinta possano declinarsi in tutti i casi del plurale. Rispondi tu, Augusto!
Augustus
«Diēs» tantum et «rēs»; reliqua omnia trēs cāsūs sōlum plūrālis numerī habent: nōminātīvum, accūsātīvum et vocātīvum.
Soltanto «dies» e «res»; tutti gli altri hanno soltanto tre casi al plurale: il nominativo, accusativo e vocativo.
Magister
Cuius generis est «diēs»?
Di che genere è «dies»?
Augustus
Masculīnī generis plērumque; fēminīnō genere tum tantum ūsūrpātur, cum dē tempore certō atque dēfīnītō agitur.
Per lo più maschile; però si usa al femminile se indica tempo certo e determinato.
Magister
Rēctē respondistī! Cōnfirmā exemplō!
Hai risposto benissimo! Dimostralo con un esempio!
Augustus
«Praestītūtā diē lēgātī vēnērunt».
«Gli ambasciatori vennero nel giorno stabilito».
Magister
Doctus es Latīnē, mī puer! Percallēs etiam coniugātiōnem verbōrum.
Sei dotto, ragazzo mio! Conosci bene anche la coniugazione dei verbi.
Augustus
Memoriae mandāvī tōtam sententiam quae est in grammaticae artis librō quō ūtimur.
Ho imparato a memoria tutta la proposizione nella grammatica che usiamo.