Colloquia Latinō Sermōne Cōnscrīpta - Pars Prior - Colloquium Quārtum
DĒ ŪSŪ VERBŌRUM (Sull'uso dei verbi)
Persōnae:
Magister, Mārius, Lūcius, Decius
Magister, Mārius, Lūcius, Decius
Magister
Quae verba dēpōnentia dīcuntur?
Quali verbi si dicono deponenti?
Mārius
Ea quae flectuntur passīvē, sed sēnsum habent āctīvum.
Quelli che si coniugano come passivi, ma hanno significato attivo.
Magister
Bene respondistī! Converte igitur Latīnē hanc sententiam: «Esortati i soldati, Cesare
attaccò battaglia».
Va bene! Traduci dunque: «Esortati i soldati, Cesare attaccò battaglia».
Mārius
«Hortātīs mīlitibus, Caesar pugnam commīsit».
«Hortātīs mīlitibus, Caesar pugnam commīsit».
Magister
Num ita erat vertendum? Quid modo dīxistī? Recole paulisper! Quid significat «hortātus»?
Bisogna tradurre così? Che cosa hai detto or ora? Ripensaci un po'! Che cosa significa
«hortātus»?
Mārius
«Avendo esortato».
«Avendo esortato».
Magister
Quōmodo igitur intellegendum est, sī quis «hortātīs mīlitibus» dīcat?
Come dunque bisognerebbe intendere, se si dicesse «hortātīs mīlitibus»?
Mārius
«Avendo i soldati esortato».
«Avendo i soldati esortato».
Magister
Agedum igitur, ō bone; ēmendā errātum!
Correggi dunque l'errore!
Mārius
«Caesar hortātus mīlitēs commīsit proelium».
«Caesar hortātus mīlitēs commīsit proelium».
Magister
Laudō! Verte nunc in Latīnum sermōnem «L'Italia è ammirata da tutti i popoli».
Bravo! Traduci in latino: «L'Italia è ammirata da tutti i popoli».
Mārius
(Haesitat.)
(Esita.)
Magister
Quid haesitās, imperītissime? Quō mente vagāris? Nōn dēbet animus in minimīs dēmittī!
Perché esiti, o ignorantissimo, a che pensi? Non bisogna perdersi nelle piccolezze!
Mārius
Ītalia adm…
Italia ad…
Magister
Nē ūnam syllabam adiēceris; iam intellēxī quō sīs dēlāpsūrus. Mementō dēpōnentia, quae
dīcuntur, verba passīvē intellegī nōn posse.
Non aggiungere una sillaba di più! Ho già capito dove andresti a finire! Ricordati che i
deponenti non possono avere significato passivo.
Mārius
«Omnēs admīrantur Ītāliam».
«Omnes admirantur Italiam».
Magister
Quasi ad dēverticulum quoddam cōnfūgisse vidēris; nam, quamquam sī quis ita scrībat, nōn
est quī possit improbāre, tamen etiam «Ītālia omnibus admīrātiōnī est» dīcī poterat. Redī ad locum tuum! Ad
alia trānseāmus! Quis vestrum meminit quae sint ea verba quae in imperātīvō expungunt vocālem «e»? Tū quī
manum tollis, quamvīs semel atque iterum vetuerim, profer scientiam tuam, profer dīcō!
Mi sembra che tu sia ricorso ad una scappatoia; infatti traducendo così, nessuno avrebbe
potuto accusarti d'errore, tuttavia si poteva anche rendere con «Italia omnibus admirationi est». Torna al tuo
posto! Passiamo ad altro! Chi riesce di voi a ricordarsi quali sono gli imperativi che elidono la vocale «e»?
Tu che alzi la mano, benché più di una volta ve lo abbia proibito, metti fuori la tua scienza, mettila fuori
ti dico!
Lūcius
(Subrīdēns.) Ūnum ipse, magister optime, dīxistī; reliqua sunt «dīc», «dūc», «fac».
(Sorridendo.) Uno, professore, l'ha detto Lei; gli altri sono «dīc», «dūc», «fac».
Magister
Sī haec quae protulistī verba sunt cum praefixō aliquō coniūncta, eōdem modō exeunt in
imperātīvō; ita «benedīc», «dēdūc», «effer», «calefac» dīcī dēbet. Tamen ea verba quae ex verbō «faciō»,
praemissā praepositiōne cōnstant, ita ut verbum «faciō» vocālem «a» mūtet in «i», commūnem lēgem servant.
Verbī grātiā: «perfice», «cōnfice» dīcendum est. Numquis vestrum meminit quōmodo passīvē sit flectendum verbum
«faciō»? Heus tū, quī tam insolenter fābulāris, respondē!
Se questi verbi che hai detto sono uniti a qualche preposizione, fanno all'imperativo
allo stesso modo; così si deve dire: «benedīc», «dēdūc», «effer», «calefac». Tuttavia i verbi composti di
«faciō» che cambiano la vocale «a» di «faciō» in «i» seguono la regola generale; per esempio bisogna dire:
«perfice», «confice». Si ricorda qualcuno di voi come si deve tradurre al passivo il verbo «faciō»? Ehi, tu
che parli tanto insistentemente, rispondi!
Decius
Verbī «faciō» locō, verbō «fīō» ūtendum est.
Bisogna usare, al posto di «faciō», il verbo «fīō».
Magister
Rēctē; sī hanc tibī prōpositiōnem Latīnē vertendam prōpōnam «Le messi sono riscaldate dal
sole», quōmodo vertās?
Va bene; se tu dovessi tradurre in latino la proposizione «Le messi sono riscaldate dal
sole», come tradurresti?
Decius
«Segetēs sōle calefīunt».
«Segetēs sōle calefīunt».
Magister
Optimē! At sī dīcam «I nemici erano uccisi dai nostri», num «interfīēbant» vertās?
Bene! Ma se dicessi «I nemici erano uccisi dai nostri», tradurresti forse
«interfīēbant»?
Decius
Minimē quidem!
No davvero!
Magister
Quōmodo igitur?
Come allora?
Decius
«Interficiēbantur».
«Interficiēbantur».
Magister
Bene, ō bone! Agedum! Condiscipulīs tuīs explicā quae sint grammaticae praecepta sequenda
cum passīvē verba quae ex «faciō» aliquō praefīxō adiectō cōnstant dēclīnārī dēbeant.
Bene! Bravo! Orsù: spiega ai tuoi compagni quali regole di grammatica si devono seguire,
quando bisogna coniugare al passivo i verbi composti di «facio».
Decius
Ea sēcernenda sunt verba quae cum praepositiōne sunt composita ab iīs verbīs quae
alicuius verbī rādīcem prae sē habeant.
Bisogna distinguere quelli composti con una preposizione da quelli che sono preceduti
dalla radice di qualche verbo.
Magister
Probē praecepta grammaticae callēs. Nunc pauca dē verbō «eō» recolāmus. In Latīnum
sermōnem converte: «Di colui che ritorna da Roma».
Conosci bene le regole di grammatica! Ora passiamo a dire qualche cosa sul verbo «eō»;
traduci in latino «Di colui che ritorna da Roma».
Decius
«Ā Rōmā redeuntis».
«Ā Rōmā redeuntis».
Magister
Ō mīram ignōrantiam! Spem meam fefellistī! Prīmum omnium nōmina propria urbium postulant
cāsum ablātīvum sine praepositiōne, quotiēscumque dē mōtū ex locō nōtiōnem habent; deinde animadverte quaesō
quōmodo inflectātur participium praesēns verbī «eō».
O straordinaria ignoranza! Hai deluso le mie speranze! Prima di tutto i nomi propri di
città usano l'ablativo senza preposizione, quando significano «moto da luogo»; poi sta' attento come si
declini il participio presente del verbo «eō».
Decius
«Lāpsus linguae», magister, fuit; nōlī īrāscī mihī! «Redeuntis» dīcere dēbēbam.
È stato un «lāpsus linguae», professore! Non s'inquieti con me! «Redeuntis» avrei dovuto
dire.
Magister
Nunc tibī ignōscō; sed dehinc cave nē quicquam temerē prōferās. Quae sunt ex «eō» verba
strūcta?
Per ora ti perdono; da ora in poi sta' attento a non dire nulla senza prima riflettere.
Quali sono i composti del verbo «eō»?
Decius
«Trānseō», «ineō», «redeō»; alia nōn meminī.
«Trānseō», «ineō», «redeō».
Magister
Quid significat «vēnit»?
Che significa «vēnit»?
Decius
«Egli venne» ō «viene».
«Egli venne» o «viene».
Magister
Redde igitur Itālicē «Magna vīs frūmentī vēnit».
Traduci allora in italiano «Magna vis frumenti venit».
Decius
Rēs nūllīus labōris est. «Grande quantità di frumento venne».
Ci vuol poco: «Grande quantità di frumento venne».
Magister
Quid sī adiciam «magnō pretiō»?
E se aggiungessi «magnō pretiō»?
Decius
Nunc in incertō sum; sine mē recolere.
Mi lasci riflettere, sono incerto!
Magister
Quid cōgitās?
Dunque che pensi?
Decius
«Grande quantità di frumento venne per gran prezzo».
«Grande quantità di frumento venne per gran prezzo».
Magister
Quidnam ex ōre tuō excidit?
Che mai uscì dalla tua bocca!
Decius
Paulisper, optime magister, exspectā; meminisse videor: «Una grande quantità di frumento
è venduta a caro prezzo».
Aspetti un po', professore; mi sembra di ricordarmi: «Una grande quantità di frumento è
venduta a caro prezzo».
Magister
Iuvat tē meminisse; mīrum fuisset nisi in mentem vēnisset, nam saepius vōs monuī passīvam
fōrmam verbī «vendō» esse «vēneō». Aliud tibī perīculum prōpōnam. «Il mio patrimonio è perduto» quōmodo Latīnē
reddendum est?
Ho piacere che ti sia venuto in mente; sarebbe stato strano che non te ne fossi
ricordato, perché più di una volta vi ho avvertito che il passivo del verbo «vendō» è «vēneō». Ti sottoporrò a
un'altra prova: «Il mio patrimonio è perduto» come si deve tradurre?
Decius
«Rēs mea familiāris perdita est».
«Rēs mea familiāris perdita est».
Magister
Iam iterum vehementer errāstī; est enim quoddam verbum ex «eō» strūctum quod prō passīvā
fōrmā verbī «perdō» ūsūrpātur.
Ecco che per la seconda volta hai gravemente sbagliato; perché c'è un composto di «eō»
che si usa come passivo di «perdo».
Decius
Iam vēnit in mentem! Mīrābar quod nōn meminissem; nam herī tōtum ferē diem cōnsūmpsī in
hāc grammaticae parte ediscendā.
Me ne sono già ricordato! Mi pareva strano di non ricordarmelo, perché ieri ho speso
quasi tutto il giorno a studiare questa parte della grammatica.
Magister
Agedum, profer!
Suvvia, dillo!
Decius
«Rēs familiāris periit».
«Rēs familiāris periit».
Magister
Bene! Sed velim magis sēdulō dehinc excutiās quaecumque ediscenda in diēs praescrīpserō,
quō promptius et expedītius respondēre possīs.
Bene! Ma vorrei che tu riflettessi più attentamente a ciò che vi assegno giorno per
giorno, per poter rispondere con più prontezza.