Colloquia Latinō Sermōne Cōnscrīpta - Pars Prior - Colloquium Quīntum
DĒ ABLĀTĪVŌ CĀSŪ (Sul caso ablativo)
Persōnae:
Magister, Antōnius Rossi, Titus, Carolus Landi
Magister, Antōnius Rossi, Titus, Carolus Landi
Magister
Accēdat ad cathedram Antōnius Rossi!
Venga alla cattedra Antonio Rossi!
Antōnius Rossi
Adsum!
Eccomi!
Magister
Quae sunt praecepta ad ablātīvum cāsum pertinentia? Quot in cāsibus ūsūrpātur? Quae eius nōtiōnēs?
Quali sono le regole che si riferiscono al caso ablativo? Quando si usa? Quali idee esprime?
Antōnius Rossi
Ablātīvus significāre potest: «tempus», «modum», «instrūmentum» quō aliquid fit, «pretium», «aestimātiōnem» (cum dēfīnītur), «orīginem», «discrepantiam», «āmōtiōnem», «statum in locō», «mōtum dē locō», «comitātum» et cētera.
Il caso ablativo esprime: «tempo», «modo», «strumento», «prezzo» (stima determinata), «origine», «differenza», «allontanamento», «stato in luogo», «moto da luogo», «compagnia» ecc.
Magister
Īnscrībe in tabulā hanc sententiam Latīnē vertendam: «I tori colpiscono colle corna».
Scrivi sulla lavagna questa proposizione da voltarsi in latino: «I tori colpiscono colle corna».
Antōnius Rossi
«Taurī feriunt cum cornīs». (Discipulī in cachinnōs effunduntur.)
«Tauri feriunt cum cornis». (I compagni ridono sgangheratamente.)
Magister
Quid, pessimī, tam incompositē rīdētis? Num vidēminī satis Latīnē scīre? Ut concēdam condiscipulum vestrum turpius errāre nōn potuisse, tamen et inter vōs nōn dēsunt bipedēs asellī! (Ad Antōnium conversus, ōs rubōre perfūsum.) Quid dubitās ēmendāre? Nōndum animadvertistī quam turpiter errāveris? Quam nōtiōnem haec locūtiō «colle corna» habet? Num modī aut societātis, quae nōtiōnēs ablātīvum cāsum, praepositiōne «cum» praefīxā, expostulant?
Perché ridete tanto sconciamente, o birichini? Vi sembra forse di saperne abbastanza di latino? Voglio ammettere che il vostro compagno non poteva errare in modo più vergognoso, ma anche tra voi non mancano asini a due gambe! (rivolgendosi ad Antonio col volto di vergogna perfuso.) Che cosa esiti a correggere? Non ti sei ancora accorto quanto vergognosamente hai sbagliato? Che cosa esprimono le parole «colle corna»? Forse il concetto di «modo» o «compagnia» che richiedono l'ablativo colla preposizione «cum»?
Antōnius Rossi
Vidētur.
Mi pare.
Magister
Nōnne tē pudet? Instrūmentī nōtiō continētur, quae Latīnē vertitur per simplicem ablātīvum.
Non ti vergogni! Esprime invece il concetto di strumento che in latino si traduce coll'ablativo semplice.
Antōnius Rossi
(Expungit; sed condiscipulī summissē rīdēre nōn dēsinunt.)
(Cancella; ma i compagni non smettono di ridere sotto sotto.)
Magister
Satisne grammaticae praecepta observāstī?
Hai rispettato le regole grammaticali?
Antōnius Rossi
Mihī videor.
Mi pare.
Magister
Ad locum tuum recēde, stultissime aselle! Pergat ēmendāre Titus!
Torna al tuo posto, stupidissimo asinello! Continui a correggere Tito!
Titus
In dēclīnandō substantīvō condiscipulus meus errāvit; nam «cornū-ūs» ad quārtam dēclīnātiōnem pertinet; ideō «cornibus», nōn «cornīs» scrībendum erat.
Nel declinare il sostantivo, il mio compagno ha sbagliato perché «cornu-us» appartiene alla quarta declinazione; perciò «cornibus», non «cornis» bisognava scrivere.
Magister
Bene ēmendāstī! Sed velim mihī nunc dīcās quōmodo cōnstruātur «opus est».
Hai corretto bene; ma vorrei che tu ora mi dicessi in che modo si costruisce «opus est».
Titus
Is cui quid opus est «per datīvum cāsum» exprimitur; rēs necessāria «per ablātīvum»; dēnique id cuius causā aliquid est opus «per accūsātīvum» cum praepositiōne «ad».
Colui al quale qualche cosa fa bisogno si mette «in dativo»; la cosa di cui uno ha bisogno «in ablativo»; il fine per cui qualche cosa fa bisogno «in accusativo» colla preposizione «ad».
Magister
Satis rēctē! Sed sī id quod opus est «per nōminātīvum» exprimam, in errōremne dēlābar?
Benissimo! Ma se la cosa che abbisogna l'esprimessi col nominativo, cadrei forse in errore?
Titus
Minimē vērō! Nam etiam hanc cōnstrūctiōnem apud auctōrēs Latīnōs probātissimōs ūsūrpātam invenīmus, praesertim cum «per prōnōmen» vel «adiectīvum neutrum» id quod opus est significātur.
No davvero! Infatti anche questa costruzione si trova usata presso stimati autori latini, specialmente quando per mezzo di un pronome o di un aggettivo neutro è indicata la cosa che è necessaria.
Magister
Assīdās! Septem puncta meruistī. Pergam vōbīs aliquid dē ablātīvī cāsūs ūsū dīcere. Quō pervēnimus in explicandā syntaxī?
Siedi! Ti dò sette. Continuerò a dirvi qualche cosa sull'uso dell'ablativo. Dove siamo arrivati nella spiegazione della sintassi?
Titus
Ad centēsimam duodēcimam pāginam epitomēs ab Ioanne Zenōnī cōnscrīptae in quā dē verbīs quae cum ablātīvō coniūnguntur agitur.
A pagina centododici del manuale dello «Zenoni», dove si tratta dei verbi che reggono l'ablativo.
Magister
Agāmus igitur dē verbīs quae regunt ablātīvum! Ea sunt in prīmīs: «ūtor», «fungor», «vescor», «potior», «fruor»; ex quibus genitīvum cāsum exigit «potior» quotiēscumque cum «rērum» coniūngitur, ad significandum «impadronirsi del potere». Quā tamen in locūtiōne exceptiō tantum in speciē, nōn in rē est, proptereā quod subintellēgī dēbet «summa». Deinde postulat ablātīvum cāsum cum praepositiōne «ab» «caveō», sī «guardarsi da uno» significat; quae nōtiō rēctē Latīnē reddī potest etiam per accūsātīvum. Sed cavēte nē oblīvīscāminī «cavēre alicuī» idem esse quod «cōnsulere vel prōvidēre alicuī». Cum ablātīvō etiam «līberō» cōnstruitur, adiectā praepositiōne «ā», «ab» sī dē animantibus est sermō; sī dē rēbus, cum vel sine praepositiōne. Carole Landī, aurēsne mihī attentās praebuistī? An animō vagābāris?
Parliamo dunque dei verbi che reggono l'ablativo! Sono prima di tutto: «utor», «fungor», «vescor», «potior», «fruor»; tra questi «potior» vuole il genitivo tutte le volte che è unito a «rerum», col significato di «impadronirsi del potere». Ma in questo caso l'eccezione è soltanto apparente, non reale, perché bisogna sottintendere «summa». Richiede poi il caso ablativo colla preposizione «ab» il verbo «caveo» nel significato di «guardarsi da uno»; il quale concetto si può anche rendere in latino per mezzo dell'«accusativo». Ma state bene attenti di non dimenticare che «cavere alicui» ha lo stesso significato di «consulere» o «providere alicui», cioè provvedere a qualcuno. Si unisce anche all'ablativo il verbo «liberare», colla preposizione «a» o «ab» se si tratta di esseri animati, senza preposizione se si tratta di cose. Landi, sei stato attento oppure eri distratto?
Carolus Landi
Ex ōre tuō pendēbam, magister!
Pendevo dalle sue labbra, professore!
Magister
Videāmus: profer exemplum quō comprobētur quod affirmās.
Guardiamo un po'; fammi un esempio da cui risulti vero quello che tu dici.
Carolus Landi
Badogliō imperātor Aethiopiam servitūte līberāvit.
Il Generale Badoglio ha liberato l'Etiopia dalla schiavitù.
Magister
Tē intellēxisse gaudeō! Sed iam sonat tintinnābulum. Quīnque minūta temporis vōs quiēscere concēdō. At mementōte laxāre animum atque remittere ab labōre nōn idem esse atque tumultum facere; loquī inter vōs summissē tantum licet; nōn clāmōrēs ēdere ēlātius.
Son contento che tu abbia capito. Ecco che suona la campanella! Vi concedo cinque minuti di riposo; ma ricordatevi che stare un po' in ozio non significa far baccano; vi permetto soltanto di parlare a bassa voce tra di voi, non di strillare.