Colloquia Latinō Sermōne Cōnscrīpta - Pars Prior - Colloquium Septimum
CŌNSECŪTIŌ TEMPORUM (Dipendenza dei tempi)
Persōnae:
Magister, Guido, Dārius, Aemilius, Paulus
Magister, Guido, Dārius, Aemilius, Paulus
Magister
Accēdat ad tabulam nigram Guido Milānī!
Venga alla lavagna Guido Milani!
Guido
Adsum!
Eccomi!
Magister
Agedum! Hanc sententiam scrībe: «Essendo a Siena visiterò i monumenti più insigni». Eia! Quid agis? Cūr respicis? Quid quaeris?
Suvvia! Scrivi questa proposizione «Essendo a Siena, visiterò i monumenti più insigni». Ehi! che fai? Perché ti volti indietro? Che cerchi?
Guido
Quaerēbam crētās, quās nusquam videō, et cīmōsam ut dētērgerem quae in tabulā dēscrīpta sunt. Proximā hōrā dē mathēmaticīs schola habita est atque oblītī sunt tabulam dētergere.
Cercavo il gesso che non mi riesce di vedere e la cimosa per cancellare ciò che c'è scritto sulla lavagna. Nell'ora precedente c'è stata lezione di matematica e si sono dimenticati di lasciare la lavagna pulita.
Magister
Nē tempus fābulīs conterās, quae nihil attinent. Abī! Properā! Adī lūdī ministrum eumque iubē hūc quam prīmum nōnnūllās crētās afferre, simul cum cīmōsā. Nē quis susurret! Quid? Cūr ē locō excēdis, male mōrāte?
Non sciupare il tempo in chiacchiere fuor di luogo! Va'! Spicciati! Cerca il bidello e digli di portare al più presto un po' di gesso e una cimosa! Che c'è da borbottare? Che è questo? Perché esci dal tuo posto, maleducato?
Dārius
Magister, quaesō, sine mē propius ad tabulam accēdere! Luscitiōsus sum! Procul ab eā etiam cōnspicillī auxiliō nihil videō.
La prego, professore, mi lasci venir più vicino alla lavagna. Sono miope e da lontano non ci vedo neppure cogli occhiali.
Magister
Poterās licentiam ā mē petere. Num floccī facis?
Avresti potuto chiedere il permesso! Non fai nessun conto di me?
Dārius
Dā mihī, quaesō, veniam!
Mi perdoni!
Magister
Eia, age! Īnscrībe quae dictāvī et in sermōnem Latīnum converte!
Suvvia! Scrivi quello che ti ho dettato e traducilo in latino.
Guido
«Cum essem Sēnīs»…
«Cum essem Senis»…
Magister
Nē verbum addideris; satis est; turpius errāre nōn poterās!
Non aggiungere una parola di più. Basta! Non potevi sbagliare più vergognosamente.
Guido
Semper audīvī magistrōs, cum admonērent, gerundium Latīnē esse vertendum per «cum» et «imperfectum» aut «plūs quam perfectum coniūnctīvī modī», prout agerētur dē tempore praesentī aut dē tempore praeteritō.
Ho sempre sentito i professori dire che in latino il gerundio si deve tradurre con «cum» e l'imperfetto o più che perfetto del congiuntivo, secondo che si trattasse di tempo presente o passato.
Magister
Id ipsum in animō habeō rēctē explicāre. Nē amplius in errōre versēminī; tū scamnum tuum repete et ūnā cum condiscipulīs attende! Nam quam sum explicātūrus, ea grammaticae pars est maximī mōmentī quae vulgō dīcitur «Cōnsecūtiō temporum». Cum ūnī verbō alterum subicitur verbum modī coniūnctīvī, huius tempus ex tempore verbī regentis pendet; ita ut sī hoc verbum tempore praesentī aut futūrō etiam exāctō efferātur, verbum subiectum aut praesentī aut perfectō coniūnctīvī, prout sēnsus postulet, exprimendum sit. Cum autem coniūnctīvus sequitur post praesēns vel futūrum infīnītīvī, videndum est quale sit tempus verbī fīnītī ā quō infīnītīvus modus dēpendet et iuxtā illud prōcēdendum. Cum verbum regentis prōpositiōnis tempore praeteritō effertur, verbum subiectum per imperfectum aut plūs quam perfectum coniūnctīvī, ratiōne sēnsūs habitā, Latīnē reddendum est. Postrēmō sī dē futūrō agitur, coniugātiō periphrastica, quae dīcitur in «ūrus», ūsūrpanda est, adiectō congruente tempore verbī «sum». Attamen sī nōtiō futūrī indicātur sīve per comitāns adverbium, sīve per verbum antecēdēns, sīve aliō quōvīs modō, satis erit adhibēre prō coniugātiōne periphrasticā id coniūnctīvī tempus quod, dēmptā nōtiōne futūrī, ūsūrpandum esset. Prōferam exempla.
In hāc quam scrīpsimus sententiā verbum prōpositiōnis regentis est «visiterō». Cum igitur dē futūrō agātur, necesse est in vertendō «essendo» praesēns coniūnctīvī adhibeātur: «Cum Sēnīs sim, vīsam maximē insignia mōnumenta». Sī scrīpsissem «visitāī», «cum essem» dīcendum erat.
Pergam alia exempla prōferre. Sit haec sententia Latīnē vertenda: «Non so quando verrà mio padre». Prīmum omnium cōnsīderandum est quae sit nātūra subōrdinātae prōpositiōnis. Dīcat Aemilius, quī mihī vidētur parum attentus esse.
In hāc quam scrīpsimus sententiā verbum prōpositiōnis regentis est «visiterō». Cum igitur dē futūrō agātur, necesse est in vertendō «essendo» praesēns coniūnctīvī adhibeātur: «Cum Sēnīs sim, vīsam maximē insignia mōnumenta». Sī scrīpsissem «visitāī», «cum essem» dīcendum erat.
Pergam alia exempla prōferre. Sit haec sententia Latīnē vertenda: «Non so quando verrà mio padre». Prīmum omnium cōnsīderandum est quae sit nātūra subōrdinātae prōpositiōnis. Dīcat Aemilius, quī mihī vidētur parum attentus esse.
Proprio questo intendo di spiegare, perché non rimaniate in questo errore. Torna al posto e fai attenzione insieme agli altri! Infatti, quella che sto per spiegarvi è una delle parti più importanti della sintassi, quella che si dice comunemente «Consecutio temporum». Quando da un verbo ne dipende un altro di modo congiuntivo, il tempo di questo dipende dal tempo del verbo reggente, di modo che, se questo è espresso col presente o col futuro, anche anteriore, il verbo dipendente bisogna renderlo o col presente del congiuntivo o col perfetto. Quando poi il congiuntivo dipende da un presente o da un futuro di un infinito, bisogna vedere quale è il tempo del modo finito da cui dipende l'infinito e, in base a quello, regolarsi. Quando il verbo della proposizione principale è espresso con un tempo passato, il verbo dipendente deve rendersi in latino con l'imperfetto o piuccheperfetto del congiuntivo, secondo il senso. Infine, se si tratta di un futuro, bisogna fare uso della cosiddetta coniugazione perifrastica in «urus» aggiungendovi il tempo richiesto del verbo essere. Tuttavia se l'idea del futuro è espressa sia per mezzo di un avverbio che accompagni il verbo, sia per mezzo del verbo precedente, sia in qualsiasi altro modo, basterà usare, invece della coniugazione perifrastica, quel tempo del congiuntivo che, senza l'idea del futuro, sarebbe da adoperarsi. Farò degli esempi.
In questo periodo che abbiamo scritto, il verbo della proposizione principale è «visiterò». Trattandosi dunque di un futuro, bisogna nel tradurre «essendo» usare il presente congiuntivo: «Cum sim Senis, visam maxime insignia monumenta». Se avessi scritto «visitai», «cum essem» si sarebbe dovuto dire.
Continuerò a fare altri esempi. Sia da tradursi in latino questo periodo: «Non so quando verrà mio padre». Prima di tutto osserviamo di che specie sia la proposizione subordinata. Lo dica Emilio, che già da un pezzo mi sembra faccia poca attenzione!
In questo periodo che abbiamo scritto, il verbo della proposizione principale è «visiterò». Trattandosi dunque di un futuro, bisogna nel tradurre «essendo» usare il presente congiuntivo: «Cum sim Senis, visam maxime insignia monumenta». Se avessi scritto «visitai», «cum essem» si sarebbe dovuto dire.
Continuerò a fare altri esempi. Sia da tradursi in latino questo periodo: «Non so quando verrà mio padre». Prima di tutto osserviamo di che specie sia la proposizione subordinata. Lo dica Emilio, che già da un pezzo mi sembra faccia poca attenzione!
Aemilius
Prōpositiō temporis nōtiōnem habet, ideōque per «cum» et indicātīvum Latīnē reddenda.
Proposizione temporale e perciò da tradursi con «cum» e l'indicativo.
Magister
Nihil mīror stultitiam tuam; in diēs minus minusque Latīnē scīs; ēvenit tibī idem quod in ōvīs fierī solet, cum in aquā fervidā ea dūranda cūrāmus: quō diūtius in aquā permanent, eō dūriōra fīunt. Tē decet aliam tibī artem comparāre. Num tē tantum dēlectat iterāre classem? Dīcat Paulus!
Non mi meraviglio della tua stoltezza; di giorno in giorno ne sai meno di latino. Ti accade lo stesso che avviene alle uova quando si fanno assodare nell'acqua bollente; quanto più ci stanno, tanto più dure diventano. Ti converrà cambiar mestiere. Che gusto ci provi a ripetere la classe? Dica Paolo!
Paulus
Dē dubitātīvā hīc agitur, cum ex verbō «non so» dēpendeat; ergō «verrà» coniūnctīvum modum postulat.
In questo caso si tratta di una dubitativa, dato che dipende dal verbo «non so» e perciò «verrà» domanda il modo congiuntivo.
Magister
Quod tempus adhibeās?
Quale tempo useresti?
Paulus
Coniugātiōnem periphrasticam āctīvam cum «sit».
La coniugazione perifrastica attiva con «sit».
Magister
Satis rēctē! Tōtam sententiam converte!
Va bene! Traduci tutto il periodo!
Paulus
«Nesciō quandō pater meus sit ventūrus».
«Nescio quando pater meus sit venturus».
Magister
Mihī vidēris optimē intellēxisse. Numquid cuī parum liquet? Nēminī? Bene! Dē hōc argūmentō alia nōnnūlla proximā lēctiōne adīciam. Nihil amplius vōs moror. Exīte silentiō; vidēte nē dēbacchēminī in ambulācrīs!
Mi sembra che tu abbia capito benissimo. C'è qualche cosa che non sia chiara? Nessuna? Bene! Su questo argomento aggiungerò qualche altra cosa nella prossima lezione. Vi lascio in libertà. Uscite in silenzio e state attenti a non far chiasso nei corridoi!