Colloquia Latinō Sermōne Cōnscrīpta - Pars Altera - Colloquium Tertium

ĪNSPĒCTIŌ AEDIUM (Visita ad un palazzo)

Persōnae:
Caesar, Flōrus, Vitrūvius, Ostiārius, Franciscus
Caesar
Estne tibī familiāritās cum hārum amplārum atque splendidārum aedium erō?
Conosci il padrone di questo magnifico palazzo?
Flōrus
Est; quīn etiam pater meus quam familiārissimē eō ūtitur.
Lo conosco; dato che mio padre è in ottimi rapporti con lui.
Vitrūvius
Quid, sī hās aedēs vīsāmus?
Che diresti se lo visitassimo?
Caesar
Euge! Probō! Vīsāmus sī nihil est quod obstat.
Andiamoci, se niente ce lo impedisce.
Ostiārius
Quis pulsat?
Chi bussa?
Flōrus
Ego adsum!
Sono io!
Ostiārius
Salvē, honestissime adulēscēns, tēcumque omnēs quōs afers honestissimōs adulēscentulōs salvēre iubeō. Quae causa fuit hūc veniendī?
Salve, signorino, e salute anche ai suoi compagni; quale è il motivo della vostra visita?
Flōrus
Hās aedēs vīsere vehementer hī quī adsunt meī comitēs cupiunt, cum saepius ex mē audīverint operae pretium esse eās convīsitāre. Licetne?
I miei compagni desiderano molto di visitare questo palazzo, perché hanno sentito dire che lo merita. Si può?
Ostiārius
Licet; neque quicquam gravābor vōbīs dux et quantum possum dēmonstrātor esse. Sequiminī! In hōc vestibulō ad parietēs adfīxās multās vidēre licet tabulās, eāsque artificum quī multam in pingendī arte laudem sunt assecūtī.
Sì! Seguitemi! E non mi dispiacerà di farvi da guida. In questo vestibolo ci sono molti quadri di illustri autori.
Vitrūvius
Quāsnam, quaesō?
Quali di grazia?
Ostiārius
Convertite oculōs in illam quam adversam habētis tabulam! In eā Cleopatra est, admōtīs anguibus ad pectus, sēsē interficiēns. Contrā respondet Mūcius Scaevola iniectā dexterā focālī ad sacrificium accēnsō; adiacet eī tabula in quā effictus est Horātius, quī, caesīs hostibus victōriāque patriae dōnātā, sorōrī obvius fit, quae eum obiurgat quod spōnsum sibī interēmerit.
In quel quadro di fronte, come vedete, è rappresentata Cleopatra nell'atto che si uccide avvicinando al petto i serpenti. Dall'altra parte, corrisponde M. Scevola che tiene la destra sul fuoco per il sacrificio, e accanto è dipinto Orazio il quale, uccisi i nemici e data la vittoria alla patria, s'incontra con la sorella che lo rimprovera per averle ucciso il fidanzato.
Caesar
Suntne hae tabulae ipsīus auctōris manū dēpictae annōn?
Sono originali queste pitture o no?
Ostiārius
Minimē quidem; sed satis clārōrum artificum, quī ex exemplāribus ipsīs eās dēscrīpsērunt. Nunc operae pretium est sacellum hārum aedium vīsere, ubī rēs dīvīna agitur.
No davvero! Ma sono copie dovute alla mano di eccellenti artisti. Ora vale la pena di visitare la cappella dove si dice la Messa.
Vitrūvius
Quam mīrum opus tectōrium! Quis cōnfēcit? Quam fēstīvum quamque expressum est! Quamquam in hōc artificiī genere perquam exiguum sapiō, tamen quō magis intueor, eō magis dēlector!
Belli questi affreschi! Chi li ha fatti? Quanto sono vivi, quanto espressivi! Per quanto io m'intenda ben poco di arte, tuttavia più li guardo e più mi piacciono.
Ostiārius
Adiūdicandum hōc tectōrium opus vidētur cuidam superiōris saeculī clārissimō pictōrī; in praesentiā nōmen mē fugit; sī meminerō, dīcam. Mīrō quōdam artificiō Christus effictus atque expressus est, dum inīquō crīmine damnātus crucī affigitur. Animadvertite mīlitem illum ad crucis dexteram partem stantem; spīrāns vidētur; sed quanta atrōcitās animī, quanta saevitia ex eius vultū ēminet! Contrā Chrīstī habitus quam pācātus vel in maximīs cruciātibus! Hāc adīrī potest bibliothēca, cuius fenestrārum altera admittit orientem sōlem, occidentem altera retinet, ex quā subiacēns mare prospicī potest.
Sembra che debbano attribuirsi ad un pittore del secolo passato; non mi ricordo il nome; si rappresenta in questo affresco la Crocifissione di Cristo. Osservate quel soldato che è a destra della Croce; quanta ferocia, quanta crudeltà spira dal suo volto! Al contrario, l'espressione di Cristo, quanto è serena, anche in mezzo ai tormenti più atroci! Di qua si può passare nella biblioteca, delle cui finestre, l'una è volta ad Oriente, l'altra accoglie il sole al tramonto fino agli ultimi raggi; da questa si può vedere il mare sottostante.
Caesar
Quā quiēte ac laetitiā hīc animōs affectōs sentīmus; quam libeat hīc ōtium cum litterīs agere, omnibus circā et nātūrā et rēbus adrīdentibus!
Che pace! Che gioia prova qua dentro l'animo! Qual piacere è tranquillamente passare il tempo negli studi mentre tutto intorno sorride!
Ostiārius
Contemplāminī, quaesō, quae sit librōrum cōpia, quamque scītē in pegmātum forulīs dispositī! Hīc audīvī côdicēs vel vetustissimōs asservārī, nec nōn nesciō quae incunābula.
Osservate che ricchezza di volumi, e come bene siano disposti negli scaffali! Ho sentito dire che in questa biblioteca si conservano codici anche antichissimi, e non so quali incunabuli.
Flōrus
Quīnam hī côdicēs? Quaenam incunābula sunt?
E quali sono questi codici? Quali gli incunabuli?
Ostiārius
Rudis sum litterārum; adī, sīs, librōrum indicem in schedūlās dīgestum!
Non m'intendo di lettere; consulti se vuole lo schedario!
Vitrūvius
Vergilī opera, typīs officīnae Aldīnae impressa; perrārum quidem opus et maximī pretiī; quam libenter ēvolvam!
Ecco le opere di Virgilio, nell'edizione Aldina, volume rarissimo e prezioso. Lo sfoglierei volentieri.
Caesar
Volūmen illud tam venustē conglūtinātum et in caesūrīs inaurātum, cuius auctōris opera continet? Cēdō scamnum; nam hinc nihil discernere valeō; hebētiōre oculōrum aciē ūtor: tam longē nōn videō!
Quel volume così ben rilegato e dorato nei tagli, cos'è? Dammi uno sgabello, perché di qui non ci vedo bene.
Ostiārius
Torquātī Tassī opus est: «Hierusalem in lībertātem vindicāta», imāginibus singulārī opere artificiōque dēscrīptīs īnstrūctum atque exornātum.
È la Gerusalemme liberata, illustrata.
Ostiārius
Cave, ō bone, hōc volūmen dē manibus tibī excidat!
La prego, stia attento che codesto volume non le cada di mano!
Caesar
Nōlī timēre!
Non aver paura!
Ostiārius
Solet erus, quō ingenuārum artium studiō flāgrat, multam diēī partem in hāc bibliothēcā cōnsūmere; interdum etiam noctis. Licet in mēnsā scrīptōriā nōnnūlla vidēre opera ab eō vel perfecta vel incoāta.
Il mio padrone è solito passare in questa biblioteca gran parte del giorno, talvolta anche della notte; si possono vedere sulla scrivania alcune opere incominciate e altre finite.
Caesar
Mīror eum, quī opibus et dīvitiīs affluat, in nūgīs hīs atque ineptiīs tempus terere, ā quibus ipse tam libenter abstinērem! Quantum praestat in sōle et in lūce deambulāre, cūrīs omnibus sollicitūdinibusque vacuōs et līberōs!
Mi meraviglio che lui così ricco, perda il tempo in queste cose così poco interessanti, delle quali io tanto volentieri per conto mio, farei a meno. Quanto è meglio andare a passeggio senza preoccupazioni!
Ostiārius
Sī deambulāre cupitis, licet in agrum cōnsaeptum dēscendere quō circumdātae sunt aedēs!
Se vi piace passeggiare, perché non scendiamo nel parco che circonda il palazzo?
Omnēs
Agedum! Commōnstrā viam; nihil optābilius prōmittere poterās! (Dēscendunt in agrum cōnsaeptum.)
Andiamo! Che buona idea! (Scendono nel parco.)
Vitrūvius
Haec ambulātiō quam amoena! Quam virentēs prātī! Quantā omnium flōrum varietāte distincta atque ōrnāta! Quam laeta ōtia discumbentibus tam procērae arborēs prōmittere videntur! Quī nitor huius marmoreī labrī ex quō aquae exsiliēntēs circumiectās areolās dulcī lēnīque rōre cōnspergunt!
Quanto è ameno questo viale! Come son verdi i prati e adorni di fiori! Come sono alti gli alberi! Che splendore questa vasca dalla quale l'acqua si riversa e ristora coi suoi spruzzi le sottoposte aiole!
Flōrus
Animadvertite quam bellē quam fēstīvē aqua ex Sātȳrōrum Nēreīdumque ōribus in extrēmō subsidentium labrī orbī dēcidēns, variōs admiscēns colōrēs micet, radiīs sōlis ad occāsum vergentis verberāta! Etenim aliās fit ut clārō sit rubra pyropō; aliās nesciō quō pactō inter corallium vidētur viridēs miscēre smaragdōs.
Guarda come brilla l'acqua, che zampilla dalla bocca dei Satiri e delle Nereidi che siedono sull'orlo della vasca, sotto i raggi del sole che volge al tramonto! Infatti avvien talora che sia più rossa del piropo; tal'altra, non so per quale fenomeno, sembra che mescoli verdi smeraldi al corallo.
Ostiārius
At nōndum vīdistis id quod maximē, meā quidem sententiā, in hōc cōnsaeptō agrō spectandum est!
Però non avete ancora visto, ciò che vi è di più interessante in questo parco!
Omnēs
Quid istud? Magnam nōbīs huius reī visendae exspectātiōnem mōvistī!
Che cosa? Ci hai messo in una grande curiosità!
Ostiārius
Theātrum dīcō quod viridia ipsa efficiunt!
Intendo dire il teatro formato di piante!
Omnēs
Quam longē hinc est?
È lontano di qui?
Ostiārius
Quam longē? Mīror quod ex mē id quaesīstis! In oculīs habētis!
Lontano? Strano che me lo domandiate! Non l'avete ancora visto? È davanti ai vostri occhi!
Omnēs
Nōs fugerit. Nunc satis rēctē cōnspicimus vel potius cōgitātiōne et animō nōbīs dēpingimus: viridia ipsa et caveam et scaenam efficiunt. Agunturne etiam nunc hīc fābulae?
Non ci avevamo fatto caso! Ora lo vediamo bene, o meglio ce lo raffiguriamo: teatro e palcoscenico è formato dalle piante stesse. Ci si rappresenta ancora?
Ostiārius
Iam diū ab hāc cōnsuētūdine discessum est; nunc viridia ipsa per sē spectāculō sunt; nōn vōcibus et clāmōre resonant, sed religiōne et vetustāte tantum animōs movent; silentiō et memoriā loquuntur.
È un pezzo che i padroni di questo palazzo hanno abbandonato l'abitudine dei loro antenati. Ora il teatro è spettacolo a sé stesso; non muove più gli animi con voci e grida, ma parla solo col silenzio e coi ricordi.
Caesar
Aspicite occidentem sōlem! Videntur aequora quasi incendiō quōdam cōnflāgrāre. Nihil dulcius, nihil suāvius, nihil quod tantum animōs mulceat eōsque ad sēnsum contemplātiōnemque Deī extollat in nātūrā rērum invenīrī potest! (Audiuntur sacra aera proximae aedis Sānctae Marīae, rārīs ictibus pulsāta. Advespērāscit.)
Guardate il tramonto del sole! Sembra che la superficie del mare s'infiammi come d'immane incendio! Nulla di più soave, nulla di più attraente, nulla di più suadente all'animo e capace di elevarlo alla contemplazione di Dio, può immaginarsi! (Si odono le campane della vicina Chiesa di S. Maria, battere a lenti rintocchi. Cala la sera.)
Franciscus
Sodālēs, diūtius hīc commorātī sumus; iam tempus est domum redeundī! Grātiās tibī agimus, hūmānissime iānitor; adhaerēbit semper in animīs nostrīs penitus īnfīxa huius tam bellē perāctī diēī memoria. (Palmāriō dōnātō, abeunt.)
Amici, ci siamo troppo trattenuti qua; è tempo di tornarcene a casa! Ti ringraziamo, cortesissimo portiere; rimarrà sempre impresso negli animi nostri il ricordo di questo giorno così bene trascorso! (Danno la mancia al portiere e se ne vanno.)