Colloquia Latinō Sermōne Cōnscrīpta - Pars Altera - Colloquium Quīntum

IN CĪNĒMATOGRAPHŌ (Al Cinematografo)

Persōnae:
Carolus, Antōnius
Carolus
Tintinnābulum electricum, tempus erat, sonat! Iam in eō est ut spectāculum initium habeat. (Lanternulae electricae extinguuntur.) Omnia circum tenebrīs nigrēscunt!
È già suonato il campanello elettrico! Lo spettacolo sta per cominciare! (Si spengono le lampadine elettriche.) Tutto è all'oscuro.
Antōnius
Dīc, quaesō, amīce, quid spectātūrī sumus? Nam, cum, urgente pluviā, hūc cōnfūgerim, magis dēverticulum quaerēns quam animī causā, in libellum numerārium oculōs intendere nē in mentem quidem vēnit.
Dimmi, amico, che c'è da vedere oggi? Io sono entrato qua per evitare la pioggia, e non ho pensato per la furia nemmeno a guardare il programma.
Carolus
Vītam sapientissimī illīus Gallicī virī cui nōmen Pastōrī spectātūrus es!
La vita del famoso medico Pasteur!
Antōnius
Grātiās Deō quam plūrimās agō, quod tam prōsperē obtigit, ut hodiē saltem nōn cōgar illīs ineptiīs spectātor adesse, quae persaepe quō magis praedicantur, eō magis eōrum, quī pecūniam solvunt, spem atque exspectātiōnem fallunt dēstituuntque!
Ringraziamo Dio che oggi almeno non vedremo quelle solite sciocchezze, che, quanto più sono lodate, tanto più ingannano e deludono quelli che spendono per assistere allo spettacolo!
(Incipit agī fābula.) Quam scītē et perītē imāginēs lūcis auxiliō expressae sunt! Quam āctōrēs in artificiō suō praestantēs sē praebent! Haud dubium est quīn is, quī huic fīlmātae fābulae lūce et imāginibus exprimendae praefuit, optimō ūsus sit iūdiciō in histriōnibus dēligendīs!
(Comincia lo spettacolo.) Con quanta abilità sono state prese le fotografie! Come sono bravi gli artisti! Si vede subito che il regista ha saputo sceglier bene i suoi attori!
Carolus
Quam maximē tēcum cōnsentiō. Aspice hanc scaenam, quā artis medicae perītissimus ille vir prīmum experitur in hominis corpore quantum valeat ad rabieī morbum cūrandum eius vaccīnī vīs, quod diūtinīs iīsque labōriōsissimīs lūcubrātiōnibus reppererit!
Hai ragione! Guarda questa scena dove quel famoso scienziato esperimenta per la prima volta il vaccino, scoperto dopo lunghi studi, per vederne l'efficacia nella cura della rabbia!
Antōnius
Rēctē quidem! Quā sollicitūdine, quō angōre affectus atque vexātus vidētur; ipse sentīre et affici videor! Neque mīrum in eō discrīmine temporis, ex quō sit prōfectūrum novae quasi aetātis initium!
È vero! Si vede la commozione dell'animo suo così bene, che mi sembra di provarla io stesso! Non c'è da meravigliarsi! Infatti da questo esperimento sta per cominciare una nuova era!
Carolus
Bene! Maximam partem enim quidquid hīs proximīs annīs in dēpellendīs morbīs arte hominēs prōfēcērunt, in iīs, quae dīvīnō quōdam spīritū īnstīnctus Pastōr vī ingeniī, industriā labōreque assiduō reperīre potuit, innītitur.
In gran parte, tutto il progresso della medicina di questi ultimi anni si fonda sulle scoperte di Pasteur.
Antōnius
At ipse cēnseō nōnnihil vulgātae quae dē hōc virō est opīniōnī dētrahendum esse, cum in ephemeride quādam lēgerim eius praeclārissimī inventī laudem, quō est dēmonstrātum omnēs morbōs quibus hominēs labōrant ex microbiīs quibusdam dēpendēre, Italō virō esse tribuendam.
Ma ritengo che sia da togliere qualche cosa alla fama di questo scienziato, perché ho letto poco fa in un giornale, che il merito di aver scoperto che le malattie sono dovute a dei microbi, è da attribuirsi ad un italiano.
Carolus
Sī vērum, quam maximē gaudeam; neque mīrum sit. Quod eī nōmen?
Se è vero ne sono più che lieto, e, del resto, non sarebbe cosa strana! Qual è il suo nome?
Antōnius
Lāzārus Spallanzānī, quī vir Patriae nostrae decus atque lūmen vērē dignus est quī ab oblīviōne, quā immeritō iacet, tandem vindicētur; quippe quī, sī alius quisquam, plūrimum ad hūmānitātem iuvandam ac fovendam inventīs suīs contulerit. Eīque adicī potest Augustīnus Bassī.
Lazzaro Spallanzani, uomo che onorò la Patria nostra e che dovrebbe essere finalmente tolto dall'oblio nel quale senza ragione finora giacque; giacché, se altri mai, contribuì colle sue scoperte validamente a dare incremento alla civiltà. Si può a lui aggiungere il nome di Agostino Bassi.
Carolus
Attende, sīs! Prōdit nunc in scaenam puer, ope quasi dīvīnā, ex horribilī illō et mortiferō morbō ad sānitātem reductus!
Guarda, ora! C'è il ragazzo, quasi per divino miracolo risanato da quella terribile e mortale malattia!
Antōnius
Intuēre quam dīversus sapientissimī illīus virī habitus! Quī stupor et admīrātiō circumfūsae multitūdinis! Neque mīrum; nam quod nēmō suspicātus erat id rē perfectum admīrantur!
Osserva come sia mutata l'espressione dello scienziato! Come ammira, stupita, la moltitudine che si affolla intorno! E non c'è da meravigliarsi; perché vedono attuato ciò che nessuno avrebbe mai creduto!
(Hīc lanternulae electricae accenduntur. Sequuntur fīlmātae scaenae cūrā et impēnsīs «Rēgiae Societātis Lux» ēditae.)
(Si accendono le luci. Segue il film edito dalla Società Nazionale «Lux».)
«Suprēmus mīlitiae magister Rudolphus Grātiānī Vicārius Rēgius in Aethiopiā lustrat vīsitque oppida Aethiopiae nūper sub imperium populī Rōmānī diciōnemque subiūncta: Giggigam et Harrār. Mīlitāris comitātus ultrōneīs cataphractīsque plaustrīs vectus "Harrār" praetergressus "Giggigam" pervēnit.»
«Il maresciallo Rodolfo Graziani, Viceré d'Etiopia, visita le città d'Etiopia da poco sottomesse a Roma: Giggiga e Harrar. La colonna su carri armati, oltrepassato Harrar, giunge a Giggiga.»
Carolus
Numquam crēdideram quattuor tantum diērum spatiō nostrōs mīlitēs sescentōrum mīlium passuum iter ēmētīrī potuisse! Vidē quantā reverentiā quantāque admīrātiōne barbarī dēcursum nostrōrum mīlitum observent! Ecce «Giggigae», quae Aethiopicē dīcitur, forum! Vicārius praesidium recēnset! Nunc allocūtūrus barbarōs vidētur, ex eō ipsō podiō quod ante aedēs praefectī oppidī ērēctum vidēre licet!
Non avrei mai creduto che in quattro giorni soli i nostri soldati avessero potuto percorrere quattrocento miglia! Guarda con quanto deferente ossequio e con quanta ammirazione quei barbari osservino la sfilata delle nostre truppe! Ecco la piazza principale di Giggiga! Il Viceré passa in rivista il presidio! Ora sembra si accinga a parlare agli indigeni, proprio da quel palco che si vede eretto davanti alla Casa del Governo!
Carolus
Audīvistīne quantā sententiārum gravitāte verbōrumque pondere Vicārius Rēgius barbarōs monuerit omnia quae Ītālia prōmīserit dē lībertāte tuendā, iustitiā colendā, hūmānitāte dēnique cīvīlīque cultū in eās ferās incultāsque gentēs indūcendīs, et servāta semper esse et in posterum servātum īrī! Proptereā caveant nē quicquam novī mōliantur, praesertim cum iam fortūnam bellī expertī ignōrāre nōn possint quam gravis aut amīcus aut inimīcus Rōmānōrum populus sit!
Hai sentito con quanta altezza di pensieri e ponderatezza il Viceré abbia ammonito gl'indigeni che tutto ciò che l'Italia ha promesso riguardo a proteggere la libertà, ad osservare la giustizia, a civilizzare insomma quei popoli barbari, come è stato sempre mantenuto così lo sarà in avvenire? Perciò stiano bene in guardia a non tentare rivolte, ora specialmente che l'esperienza di guerra ha loro mostrato quale sia il peso dell'amicizia e dell'ostilità romana!
Antōnius
Neque mē fugit quantā reverentiā verba auscultāverint; neque mīrum! Nam Rudolphus Grātiānī is est vir quī ad dignitātem sibi conciliandam quam maximē valeat! Iam probē intellēxērunt Aethiopēs, rēbus nōn verbīs ēdoctī, inānia captāre, sī quis spēret sē eī verba datūrum! Itaque haud immeritō Grātiānī sibi studia animōsque barbarōrum adiūnxit; nam quī tantum vīribus et armīs pārēre assuērunt, eum invēnērunt virum quī prīmus aciē īnstrūctā, victōriā potītus, hostēs fūsōs fugātōsque plūs quādrāgintā mīlia passuum sit persecūtus!
Ho visto benissimo con quanta deferenza ascoltassero! Ed è naturale; perché Graziani è uomo capacissimo di farsi rispettare! Gli Etiopi, ammaestrati dai fatti e non dalle parole, hanno benissimo capito che s'illuderebbe chiunque credesse di poterlo ingannare! Perciò giustamente Graziani si è attirato le simpatie degli indigeni; infatti essi, che non sanno obbedire se non alla forza delle armi, hanno trovato un uomo che per primo ottenne la vittoria sul campo, ed inseguì i nemici sconfitti per più di ottanta chilometri!
Carolus
Nunc alia spectanda ante oculōs dēcurrunt: vidē quae sint amoenitātēs locōrum quaeque pecudum oviumque cōpia! Quisnam crēderet? Hīc est Garamulātēnsis ager; hīc, quī sequitur, Cercerēnsis. Quam lātē patent campī! Quantum cōnicī licet, aptissimī videntur in quōs colōniae dēdūcantur!
Ecco che altre scene ci passano davanti agli occhi; guarda che bellezza di paesaggio! Che abbondanza di bestiame! Chi l'avrebbe mai creduto? Questo è il territorio di Garamulata; questo che segue, quello di Cercer. Che estensione di pianure! A quanto si può argomentare, sembrano adattissime ad essere colonizzate.
Antōnius
Equidem audīvī reī perītōs cum dīcerent hārum regiōnum caelum salūberrimum esse, ideōque perīdōneum sub quō degant etiam quī temperātō āerī ūtī assuēverint; praetereā eam esse solī nātūram, quae ūbertāte frūctuum et frūgum vix ac nē vix quidem aliam sibī parem invenīre possit.
Invero ho sentito dire, dagli esperti in materia, che il clima di queste regioni è salubre e perciò adatto anche a quelli che sono abituati ai climi temperati; inoltre la natura del terreno è tale che per abbondanza di raccolti difficilmente può trovarne una che l'eguagli.
Carolus
Hōc est in vōtīs; ita enim vectīgālium frūctuumque ratiō sublevābitur et Italīs tandem erit quō dēdūcere possint quidquid multitūdinis exsuperāverit!
Questo è nei nostri desideri; così l'economia nazionale ne trarrà vantaggio e gl'Italiani avranno dove poter mandare la popolazione che non può essere contenuta nei confini della Patria.
Antōnius
Intuēre, quaesō, in linteum; nunc oculīs obversātur alterum Somāliae oppidum, ipsum quod «Harrār» nūncupātur. Vicārius Rēgis vīsit Lictōriās Aedēs admittitque quae officī causā Lictōria Sodālicia facultātem conveniendī petīvērunt, nec nōn dēlēctam operāriōrum partem.
Volgi, ti prego, lo sguardo alla tela; si presenta un'altra città della Somalia, proprio Harrar! Il Viceré visita la Casa del Fascio e ammette alla sua presenza le Associazioni Fasciste che hanno chiesto udienza, nonché una rappresentanza di operai.
Carolus
Vidē! Vidē! Nunc alloquitur gregāriōs lictōrēs!
Guarda! Guarda! Ora parla ai Fascisti!
Antōnius
Ecce mūtāvit scaena! Inter Islāmistās sumus. Vidēlicet nūllam partem Vicārius noster relictam vult quīn adeat!
Ora la scena è cambiata! Siamo tra i Mussulmani. Evidentemente il Viceré non vuole lasciare nulla senza visitare!
Carolus
Quibus clāmōribus Islāmistae Ītāliam, Rēgem Imperātōrem, Ducem quī nōs ad māiōra in diēs impellit, eīque Vicārium cōnsalūtant! Iam didicērunt dextram extollere «Lictōriō mōre», salvēre iubendī causā!
Con quale grida d'entusiasmo gli Arabi salutano il Re Imperatore, l'Italia, il Duce, che ogni giorno ci spinge a nuovi ardimenti e il Viceré! Hanno anche imparato ad alzar la destra per salutare romanamente!
Antōnius
Animadverte! Iam Vicārius Rēgis, magnā comitante catervā, Islāmistārum templum ingreditur! Audīsne prīncipem gentis quam fervidīs verbīs, eō dīcendī genere ūsus, varietāte colōrum distinctō, imāginibus grandibus atque īnsignītīs illūminātō, quō solent eārum regiōnum populī quae ad orientem sōlem vergunt, omnipotente Deō quem colunt teste advocātō, precētur ut bonā ope gentem nostram sospitet, Rēgem Imperātōrem Ducemque tueātur omnēsque adiuvet quī Reīpūblicae nostrae administrandae praesunt, quod parcendō victīs dēbellandōque superbōs, imperiī fīnēs prōpāgāre assuēverint, atque iūstitiā et virtūte duce, comite fortūnā, semper in regendīs populīs sint ūsī!
Osserva! Ora entra nella Moschea, accompagnato da grande moltitudine! Non senti il Capo dei Notabili con quali fervide parole, in quello stile colorito e fiorito pieno d'immagini, che è proprio dei popoli orientali, preghi, chiamando a testimonio Dio, affinché aiuti la nostra gente, protegga il Re Imperatore e il Duce e assista tutti quelli che sono a capo del nostro Governo, perché han costume di estendere il loro dominio debellando i superbi e risparmiando i vinti, ed hanno come guida il valore e la giustizia, come compagna la fortuna nell'amministrare i popoli soggetti!
Carolus
Mīrum quantum dēlecter cum Rudolphum Grātiānī dīcentem audiō! Nam eō ūtitur dīcendī genere quod cum nātūrā et ingeniō eius artissimē congruere videātur: in hōc virō manifestō appāret quam rēctē quī dīxit «Quālis est ipse homō, tālis sit ōrātiō oportet». Profectō cum ācer imprīmīs vir sit et ad mīlitiam atque ad rēs gerendās mīrum in modum ā nātūrā aptus et cōnfōrmātus, nōn splendidiōra verba collēcta habēre vidētur quae ad quamlibet sententiam accommodet; sed, prout tempora et rēs postulent, vel suāviter, vel graviter, vel incitātē, vel sēdātē loquitur ita ut semper nōn aurium tantum tenus eius ōrātiō perveniat, sed in eōrum animīs quī audiunt altissimē dēfīgātur. Omnia ad reī dignitātem aptē dīcit; nihil quod absōnum inveniās; sed celeritātem potius facilem et expedītam nōn sine nervīs ac vīribus, ut ipse animadvertere nūper potuistī, cum praecīsē et distinctē satis habuit respondēre Ītāliae esse prōpositum ut Islāmistās, quī Aethiopiam incolunt, in fidem suam recipiat eōsque ad expolitiōrem cultum et hūmānitātem perdūcat.
È straordinario quanto mi piaccia l'eloquenza di Graziani! Ha infatti un tale stile che sembra proprio consono alla sua natura; davvero in lui appare manifesta la verità di quel motto: «Lo stile è l'uomo». Infatti essendo egli un carattere energico e per natura mirabilmente portato all'azione, non ha una raccolta di parole eleganti da adattare a qualsiasi argomento, ma secondo i tempi e le circostanze, sa parlare o con dolcezza o con austerità o con energia o con pacatezza, sicché quel che dice non giunge soltanto alle orecchie ma s'imprime a fondo nell'animo di chi ascolta. Tutto dice in modo adeguato all'argomento, di modo che nulla puoi trovare di non adatto; come tu hai potuto or ora comprendere, quando, in modo reciso e chiaro, si limitò a rispondere che l'Italia si propone di accogliere sotto la sua protezione i Mussulmani d'Etiopia e di dar loro i vantaggi della civiltà.