Colloquia Familiaria - Colloquium Quadrāgēsimum Octāvum
Peregrīnātiō Religiōnis Ergō
Persōnae:
Menedemus, Ogygius
Menedemus, Ogygius
Menedemus
Quid hoc novae est reī? Nōnne Ogygium vīcīnum meum videō, iam tōtōs sex mēnsēs nōn vīsum cuiquam? Interīsse rūmor erat. Ipsus est, nisi prōrsus hallūcinor. Adibō ac salvēre iubēbō. Salvus sīs, Ogygi.
Ogygius
Salvē et tū, Menedeme.
Menedemus
Quae regiō tē nōbīs reddidit incolumem? Nam trīstis rūmor heīc sparserat tē nāvigāsse Stygiam palūdem.
Ogygius
Immō grātiā superīs, sīc interim valuī, ut vix unquam anteāc melius.
Menedemus
Ita semper vānitātis coarguās ēiusmodī rūmōrēs. Sed quid isthūc ōrnātūs est? obsitus es conchīs imbricātīs, stanneīs ac plumbeīs imāginibus opplētus undique, culmeīs ōrnātus torquibus, brāchium habet ōva serpentum.
Ogygius
Vīsī dīvum Iācobum Compostellānum, et hinc reversus Virginem Parathalassiam apud Anglōs percelebrem, quīn potius hanc revīsī. Nam ante annōs trēs invīseram.
Menedemus
Animī grātiā, ut arbitror.
Ogygius
Immō religiōnis caussā.
Menedemus
Istam, opīnor, religiōnem docuērunt tē Graecae litterae.
Ogygius
Māter uxōris vōtō sēsē obstrinxerat, ut sī fīlia peperisset masculum vītālem, ego dīvō Iācobō praesēns praesentī salūtem dīcerem et grātiās agerem.
Menedemus
Salūtāstī dīvum tuō dumtaxat et socrūs nōmine?
Ogygius
Immō tōtīus familiae verbīs.
Menedemus
Equidem arbitror nihilō minus salūtis futūrum fuisse familiae, etsī Iācobum īnsalūtātum relīquissēs. Sed, obsecro, quid respondit agentī grātiās?
Ogygius
Nihil, sed offerentī mūnus vīsus est arrīdēre et capite leviter annuere, simulque porrēxit hoc imbricātum putāmen.
Menedemus
Cūr ista potius dōnat quam alia?
Ogygius
Quoniam hīs abundat, suggerente vīcīnō marī.
Menedemus
Ō bēnignum dīvum, quī et obstetrīcātur etiam parturiēntibus et operam dat hospitibus. Vērum, quodnam isthūc novum vōvendī genus, ut ōtiōsus aliīs labōrem impōnat aliquis? Sī tū tē vōtō adstringerēs, ut sī quod agerēs fēlīciter cēderet, ego iēiūnārem bis in hebdomade, an crēdis mē factūrum quod vōvissēs?
Ogygius
Nōn crēdō, etiam sī tū ipse tuō nōmine vōvissēs. Nam tibi dīvīs ōs oblīnere lūdus est. At socrūs est, mōs gerendus erat. Nostī mulierum affectūs, et mea quoque referēbat.
Menedemus
Sī nōn praestītissēs vōtum, quid erat perīculī?
Ogygius
Nōn poterat mē dīvus vocāre in iūs, fateor; sed poterat in posterum esse surdus ad vōta mea, aut tacitus aliquid calamitātis immittere in meam familiam. Nostī prīncipum mōrēs.
Menedemus
Dīc mihi, quid valet agitque vir optimus Iācobus?
Ogygius
Multō frīgidius solitō.
Menedemus
Quid est in caussā? senium?
Ogygius
Nūgātor, scīs dīvōs nōn senēscere. Vērum haec nova persuāsiō, quae lātē per orbem dīvagātur, facit, ut īnfrequentius salūtētur solitō. Et sī quī veniunt, salūtant tantum, nihil aut quam minimum dōnant, dictitantēs eam pecūniam rēctius collocārī in egēnōs.
Menedemus
Impia persuāsiō.
Ogygius
Itaque tantus apostolus, quī solet tōtus gemmīs et aurō fulgēre, nunc stat ligneus vix sēbāceam habēns candēlam.
Menedemus
Sī vērum est quod audiō, perīculum est nē reliquīs item dīvīs idem veniat ūsū.
Ogygius
Immō circumfertur epistola, quam hāc dē rē scrīpsit ipsa Virgō Maria.
Menedemus
Quae Maria?
Ogygius
Quae cognōmen habet ā lapide.
Menedemus
Apud Rauracōs, nī fallor.
Ogygius
Ea est.
Menedemus
Lapideam igitur dīvam mihi narrās. Sed cui scrīpsit?
Ogygius
Nōmen ipsa indicat epistola.
Menedemus
Per quem missa est?
Ogygius
Haud dubiē quīn per angelum, quī posuerat scrīptam in suggestō, unde conciōnātur is, ad quem scrīpta est. Et nē quid fraudis suspicerēs, vidēbis epistolam αὐτόγραφον(1)
Menedemus
Itane agnōscis manum angelī, quī est virginī ab epistolīs?
Ogygius
Quid nī?
Menedemus
Quō tandem argūmentō?
Ogygius
Lēgī epitaphium Bēdae, quod ab angelō īnsculptum est: elementōrum fīgūrae per omnia congruunt. Lēgī et syngrapham dīvō Aegidiō missam: congruunt. An nōn haec satis arguunt rem?
Menedemus
Fāsne est īnspicere?
Ogygius
Fās, sī dēierārēs tē tacitūrum.
Menedemus
Ōh lapidī dīxeris.
Ogygius
Iam sunt et lapidēs hoc nōmine īnfāmēs, quod nihil cēlent.
Menedemus
Mūtō igitur dīcitō, sī lapidī parum fīdis.
Ogygius
Hāc lēge recitābō, tū fac utramque arrigās aurem.
Menedemus
Arrēxī.
Ogygius
Maria māter Iēsū Glaucoplūtō S. D. Quod Lūterum secūtus strēnuē suādēs supervacāneum esse invocāre dīvōs, ā mē quidem istō nōmine bonam māgnāmque inīstī grātiam, scītō. Nam anteāc tantum nōn enecābar imprōbīs mortālium opplōrātiōnibus. Ab ūnā postulābantur omnia, quasi fīlius meus semper īnfāns esset, quia tālis fingitur pingiturque in sinū meō, ut ex nūtū mātris adhūc pendeat neque quicquam ausit negāre petentī, vidēlicet metuēns, nē sī quid neget rogantī, ego vicissim ipsī negem mammam sitiēntī. Et nōnnunquam ea petunt ā virgine, quae verēcundus iuvenis vix audēret petere ā laenā, quaeque mē pudet litterīs committere. Interim negōtiātor lucrī caussā nāvigātūrus in Hispāniam, committit mihi pudīcitiam suae concubīnae. Et virgō deō sacra, abiectō vēlō fugam adōrnāns, dēpōnit apud mē fāmam integritātis suae, quam ipsa tendit prōstituere. Occlāmat mihi mīles impius et ad lānienam conductus: Beāta virgō, dā praedam opīmam. Occlāmat āleātor: Fāve, dīva; pars lucrī tibi dēcidētur. Et sī parum fāveat ālea, mē conviciīs lacerant maleque precantur, quae nōn adfuerim scelerī. Occlāmat quae quaestuī turpī sēmet expōnit: Dā prōventum ūberem. Sī quid negem, illicō reclāmant: Ergō nē sīs māter misericordiae. Aliōrum vōta nōn tam impia sunt, quam inepta. Clāmat innūpta: Maria, dā mihi fōrmōsum ac dīvitem spōnsum. Clāmat nūpta: Dā mihi bellōs catulōs. Clāmat gravida: Dā mihi facilem partum. Clāmat anus: Dā diū vīvere sine tussī sītīque. Clāmat senex dēlīrus: Dā repūbēscere. Clāmat philosophus: Dā nōdōs insolūbilēs nectere. Clāmat sacerdōs: Dā sacerdōtium opīmum. Clāmat episcopus: Servā meam ecclēsiam. Clāmat nauta: Dā prosperōs cursūs. Clāmat praefectus: Ostende mihi fīlium tuum, antequam moriar. Clāmat aulicus: Dā vērē cōnfitērī in mortis articulō. Clāmat rūsticus: Dā tempestīvam pluviam. Clāmat rūstica: Servā gregem et armentum incolume. Sī quid renuō, illicō sum crūdēlis. Sī relēgō ad fīlium, audiō: Vult ille quicquid tū vīs. Itane ego sōla et mulier et virgō dabō operam nāvigantibus, belligerantibus, negōtiātibus, lūdentibus āleam, nūbentibus, parturiēntibus, satrapīs, rēgibus et agricolīs? Atquī quod dīxī minimum est prae hīs quae patior. Sed hīs negōtiīs nunc multō minus grāvor, quō quidem nōmine tibi grātiās agerem maximās, nisi commodum hoc incommodum māius sēcum trahet: plūs est ōtiī, sed minus est honōrum, minus est opum. Ante salūtābar rēgīna coelōrum, Domina mundī, nunc vix ā paucīs audiō: Avē Maria. Ante vestiēbar gemmīs et aurō, abundābam mūtātōriīs, dēferēbantur aurea gemmēaque dōnāria; nunc vix tegor dīmidiātō palliōlō, eōque corrōsō ā mūribus. Prōventus autem annuī vix tantum est, ut ālam miserum aedituum, quī accendat lūcernulam aut candēlam sēbāceam. Atque haec tamen poterant ferrī, nī māiōra etiam mōlīrī dīcererīs. Hūc tendis, ut aiunt, ut quidquid usquam est dīvōrum, exigās ex aedibus sacrīs. Etiam atque etiam vidē quid agās. Nōn deest aliīs dīvīs quō suam ulcīscantur iniūriam. Eiectus ē templō Petrus potest tibi vicissim occlūdere rēgnī coelestis ostium; Paulus habet gladium; Bartholomaeus cultrō armātus est; Gulielmus sub palliō monachī tōtus armātus est, nōn sine gravī lanceā. Quid autem agās cum Geōrgiō et equite et cataphractō, hastā simul et gladiō formidābilī? Nec inermis est Antōnius, habet sacrum ignem. Sunt item et cēterīs sua vel arma vel mala, quae quibus volunt immittunt. Mē vērō quantumvīs inermem nōn tamen ēiciēs, nisi simul ēiectō fīliō, quem ulnīs teneō. Ab hoc nōn mē patiar dīvellī; aut hunc ūnā mēcum extrūdēs, aut utrumque relinquēs, nisi māvīs habēre templum sine Chrīstō. Haec tē scīre voluī. Tū cōgitā, quid mihi respondendum cēnseās. Nam mihi plānē rēs cordī est. Ex aede nostrā lapideā, Calendīs Augustī, annō fīliī meī passī 1524. Virgō meā manū subscrīpsī.
Menedemus
Mīnāx profectō ac formidābilis epistola. Cavēbit, opīnor, Glaucoplūtus.
Ogygius
Sī sapit.
Menedemus
Quamobrem nōn eadem dē rē scrīpsit huic optimus ille Iācobus?
Ogygius
Nesciō, nisi quod longius abest; et hīs temporibus intercipiuntur omnēs epistolae.
Menedemus
Sed quis deus tē redēgit in Angliam?
Ogygius
Ventus illūc invitābat mīrē secundus, atque id propemodum eram pollicitus dīvae Parathalassiae mē post biennium ipsam revīsūrum.
Menedemus
Quid petītūrus ab illā?
Ogygius
Nihil novī, nisi illa vulgāria: familiam incolumem, rem ūberiōrem, longaevam laetamque vītam in hoc saeculō et perennem fēlīcitātem in futūrō.
Menedemus
Nōn poterat eadem praestāre Virgō māter apud nōs? Habet Antverpiae templum longē augustius quam in Parathalassō.
Ogygius
Haud negō posse, vērum aliīs in locīs alia largītur, sīve sīc vīsum est animō illīus, sīve, ut est bēnigna, sēmet in hoc nostrīs affectibus accommodat.
Menedemus
Dē Iācobō frequenter audīvī; sed, obsecro tē, dēscrībe mihi rēgnum istīus Parathalassiae.
Ogygius
Equidem expediam quam poterō paucissimīs. Celeberrimum nōmen est per ūniversam Angliam. Nec temerē reperiās in eā īnsulā, quī spēret rēs suās fore salvās, quīn illam quōtannīs aliquō mūnusculō prō facultātum modulō salūtārit.
Menedemus
Ubi habet?
Ogygius
Ad extrēmum Angliae fīnem inter occidentem et septentriōnem, haud procul ā marī, passuum ferē tribus mīlibus. Vīcus est vix aliā rē victitāns, quam commeantium frequentiā. Collēgium est Canōnicōrum, sed quibus ā Latīnīs rēgulae cognōmen additur, medium genus inter monachōs et canōnicōs quōs saeculārēs appellant.
Menedemus
Amphibiōs mihi narrās, quod genus est fiber.
Ogygius
Immō et crocodīlus. Sed omissīs cavillīs, tribus verbīs expediam quod vīs. In odiōsīs canōnicī sunt, in favorābilibus monachī.
Menedemus
Adhūc mihi quidem aenigma referīs.
Ogygius
Quīn addam apodixim mathēmaticam. Sī Rōmānus Pontifex fulmine feriat omnēs monachōs, tum canōnicī fuerint, nōn monachī. Sīn idem permittat omnibus monachīs uxōrem dūcere, tum fuerint monachī.
Menedemus
Ō novōs favōrēs, utinam abdūcant et meam!
Ogygius
Sed ut ad rem: collēgium hoc vix aliōs habet prōventūs quam ex līberālitāte Virginis. Nam māiōra quidem dōnāria servantur. Cēterum, sī quid est nummōrum aut leviōris pretiī, cēdit in alimōniam gregis et praefectī, quem illī Priōrem vocant.
Menedemus
Probae vītae?
Ogygius
Nōn illaudātae, pietāte dītiōrēs quam annuō cēnsū. Templum est nitidum et ēlegāns, vērum in eō nōn habitat Virgō, sed illud honōris grātiā cessit fīliō. Illa suum habet templum, ut dextrā sit fīliō.
Menedemus
Dextrā? Quō igitur spectat fīlius?
Ogygius
Bene monēs. Quum occidentem spectat, dextram habet mātrem; ubi sē vertit ad sōlis exortum, sinistra est. Nec heīc tamen habitat, nōndum enim aedificium est absolūtum, et locus est undique perflābilis, patentibus ōstiīs, patentibus fenestrīs, et in propinquō est ōceanus, ventōrum pater.
Menedemus
Dūrum, ubi igitur habet illa?
Ogygius
In eō templō, quod inabsolūtum dīxī, est sacellum angustum ligneō tabulātū cōnstrūctum, ad utrumque latus per angustum ōstiolum admittēns salūtātōrēs. Lūmen est exiguum nec ferē nisi ex cēreīs, fragrat odor nāribus grātissimus.
Menedemus
Haec omnia congruunt religiōnī.
Ogygius
Immō sī intrōspiciās, Menedeme, dīcās dīvōrum esse sēdem, adeō gemmīs, aurō argentōque nitent omnia.
Menedemus
Accendis animum, ut eō mē cōnferam.
Ogygius
Haud poenituērit itineris.
Menedemus
Nihil est illīc oleī sacrī?
Ogygius
Ineptē. Oleum istud nōn resūdat nisi ē sepulchrīs dīvōrum, velut Andreae et Catarīnae. Maria sepulta nōn est.
Menedemus
Errāvī, fateor. Sed absolve fābulam.
Ogygius
Quō lātius sē spargat religiō, alia aliīs locīs ostenduntur.
Menedemus
Et fortassis ut ūberior sit largītiō, iūxtā illud: Fit citō per multās praeda petīta manūs.
Ogygius
Et nusquam nōn praestō sunt mȳstagōgī.
Menedemus
Ex canōnicīs?
Ogygius
Nēquāquam, illī nōn adhibentur, nē per occāsiōnem religiōnis aliēnentur ā religiōne ac, dum observant Virginem, parum ipsī cōnsulant suae virginitātī. Tantum in intimō sacellō, quod dīxī conclāve dīvae Virginis, adstat altārī canōnicus quīdam.
Menedemus
In quem ūsum?
Ogygius
Ut recipiat servetque quod dātur.
Menedemus
An dant quī nōlint?
Ogygius
Minimē, sed nōnnūllōs pius quīdam pudor hūc adigit, ut dent adstante quōpiam, nōn dātūrī sī testis abesset; aut largius dant aliquantō quam erant dātūrī.
Menedemus
Affectum hūmānum dīcis, et mihi nōn inexpertum.
Ogygius
Immō vērō sunt quīdam adeō dēditī sānctissimae Virginī, ut dum simulant sēse mūnus impōnere altārī, mīrā dexteritāte suffūrentur quod alius posuerat.
Menedemus
Fac nūllum adstāre, an nōn in tālēs illicō fulminā ret Virgō?
Ogygius
Quī magis id faceret Virgō, quam ipse Pater aethereus, quem nōn verentur nūdāre suīs ōrnāmentīs, vel perfossō templī pariete?
Menedemus
Nōn satis mihi cōnstat, utrum magis dēbeam admīrārī, illōrumne impiam cōnfidentiam, an Deī lēnitātem.
Ogygius
Ad latus itaque septentriōnāle porta quaedam est, nōn templī, nē quid errēs, sed sēptī, quō tōta clauditur ārea templō adiacēns. Ea ōstiolum habet perpusillum, quāle vidēmus in valvīs nōbilium, ut quī velit ingredī, prīmum tībiam perīculō expōnere cōgātur, deinde caput etiam submittat.
Menedemus
Profectō tūtum nōn fuerit ad hostem ingredī per tāle ōstiolum.
Ogygius
Rēctē coniectās. Narrābat mȳstagōgus ōlim virum equestris ōrdinis, equō īnsidentem, per hoc ōstium ēlāpsum ē manibus inimīcī, quī iam fugiēntī imminēbat. Ibī miser dēsperāns suī, subitā cōgitātiōne salūtem suam commendāvit dīvae Virginī, quae erat in propinquō. Nam ad hūius āram fugere dēcrēverat, sī valua patuisset. Et ecce rem inaudītam: subitō tōtus eques erat intrā sēpta templī, alterō frūstrā forīs īnsāniente.
Menedemus
Et faciēbat tam admīrandae narrātiōnis fidem?
Ogygius
Maximē.
Menedemus
Id quidem nōn admodum facile apud tē, hominem philosophum.
Ogygius
Ostendēbat in ōstiō lāminam cupream īnfīxam, quae habēbat imāginem equitis servātī, eōque cultū quō tum Anglica gēns ūtēbātur; quem et in vetustiōribus pictūrīs vidēmus, quae, sī nōn mentiuntur, frīgēbant id aetātis tōnsōrēs, et quī pannōs tingunt ac texunt.
Menedemus
Quī sīc?
Ogygius
Quia barbātus erat nōn aliter quam caprae, et ūniversa vestis nūllam habēbat rūgam; adeōque nōn erat māior corpore, ut strictū corpus ipsum redderet angustius. Erat et altera lāmina, cellae fīgūram ac māgnitūdinem referēns.
Menedemus
Iam dubitāre fās nōn erat.
Ogygius
Subter ōstiolum erat crātis ferrea, quae peditem tantum trānsmitteret. Nōn conveniēbat ut equus post eum calcāret locum, quem prior eques Virginī cōnsecrāsset.
Menedemus
Et meritō.
Ogygius
Hīc ad orientem est sacellum prōdigiīs plēnum. Eō mē cōnferō. Excipit alius mȳstagōgus. Illīc ōrāvimus paullisper. Mox exhibētur nōbīs articulus hūmānī digitī, ē tribus maximī: exōsculor. Deinde rogō cūius sint reliquiae. Ait sānctī Petrī. - Num Apostolī, inquam? Aiēbat. Deinde contemplāns māgnitūdinem articulī, quī gigantis vidērī potuerit: Oportuit, inquam, Petrum fuisse virum praegrandī corpore. Ad hanc vōcem ē comitibus quīdam in cachinnnum solūtus est. Id certē molestē tulī. Nam sī is siluisset, aeditūus nōs nihil cēlāsset reliquōrum. Eum tamen utcunque placāvimus datīs aliquot drachmīs. Ante aediculam erat tēctum, quod aiēbat hībernō tempore, quum nix obtēxisset omnia, eō subitō fuisse dēlātum ē longinquō. Sub eō tēctō puteī duo ad summum plēnī: fontis vēnam aiunt esse sacram dīvae Virginī, liquor est mīrē frīgidus, efficāx medicandō capitis stomachīque dolōribus.
Menedemus
Sī frīgida medētur dolōribus capitis et stomachī, posthāc et oleum extinguet incendium.
Ogygius
Mīrāculum audīs, ō bone. Aliōquī quid esset mīrāculī, sī frīgida sēdāret sitim?
Menedemus
Et ista sānē est ūna pars fābulae.
Ogygius
Affirmābant eum fontem dērepente prōsiluisse ē terrā iussū sānctissimae Virginis. Ego cūncta dīligenter circumspiciēns, rogābam quot essent annī, quod ea domuncula fuisset eō dēportāta; dīxit: Aliquot saecula. Aliō quī parietēs, inquam, nōn prae sē ferunt aliquid vetustātis. Nōn repugnābat. Nē columnae quidem hae ligneae. Nōn negābat esse nūper positās et rēs ipsa loquēbātur. Deinde haec, inquam, tēctī culmea arundineāque māteria vidētur esse recentior. Assentiēbātur. Ac nē trabēs quidem hae, inquam, trānsversae nec ipsa tigna, quae culmōs sustinent, videntur ante multōs annōs posita. Annuēbat. Atquī quum iam nūlla casae pars superesset: Unde igitur cōnstat, inquam, hanc esse casulam illam ē longinquō dēlātam?
Menedemus
Obsecro, quōmodō sēsē ab hoc nōdō expediēbat aeditūus?
Ogygius
Scīlicet incūnctanter ille ostendēbat nōbīs pervetustam ursī pellem tignīs affīxam, ac propemodum irrīsit nostram tarditātem, quī ad tam manifestum argūmentum nōn habērēmus oculōs. Itaque persuāsī et tarditātis culpam dēprecātī vertimus nōs ad coeleste lac beātae Virginis.
Menedemus
Ō mātrem fīliī simillimam, ille nōbīs tantum sanguinis suī relīquit in terrīs, haec tantum lactis, quantum vix crēdibile est esse posse ūnī mulierī ūniparae, etsī nihil bibisset īnfāns.
Ogygius
Idem caussantur dē cruce Dominī, quae prīvātim ac pūblicē tot locīs ostendītur, ut, sī fragmenta cōnferantur in ūnum, nāvis ōnerāriae iūstum onus vidērī possint. Et tamen tōtam crucem suam baiulāvit Dominus.
Menedemus
An nōn tibi quoque mīrum vidētur?
Ogygius
Novum fortasse dīcī possit, mīrum nēquāquam, quum Dominus, quī haec auget prō suō arbitriō, sit omnipotēns.
Menedemus
Piē tū quidem interpretāris, at ego vereor nē multa tālia fingantur ad quaestum.
Ogygius
Nōn arbitror Deum passūrum, sī quis ipsum ad istum irrīdeat modum.
Menedemus
Immō quum ā sacrilēgīs spoliātur et Māter et Fīlius et Pater et Spīritus, nē tantulum quidem sēsē commōvent interdum, ut vel nūtū vel crepitū dēterreant scelestōs. Tanta est nūminis lēnitās.
Ogygius
Sīc est, sed audī reliqua. Id lac servātur in altārī summō, in cūius mediō Chrīstus, ad dextram māter honōris grātiā. Lac enim mātrem repraesentat.
Menedemus
Cōnspicuum est igitur?
Ogygius
Vidēlicet inclūsum crystallō.
Menedemus
Liquidum igitur.
Ogygius
Quid liquidum mihi narrās, quum fūsum sit ante annōs mīlle quīngentōs? Concrētum est: dīcās crētam trītam albōque ovī temperātam.
Menedemus
Quīn igitur nūdum ostentant?
Ogygius
Nē contāminātur virōrum ōsculīs lac virgineum.
Menedemus
Probē dīcis. Nam sunt, opīnor, quī ōs admoveant nec pūrum nec virgineum.
Ogygius
Ubi nōs videt mȳstagōgus, accurrit, līneam vestem induit, sacram stolam addidit cervīcī, prōcubuit religiōsē et adorāvit. Mox nōbīs lac sacrōsānctum ōsculandum porrēxit. Heīc in extrēmō altāris gradū religiōsē prōcubuimus et ipsī. Chrīstōque prīmum salūtātō, Virginem ōrātiūnculā tālī, quam in hoc ipsum parāram, appellāvimus: Virgō parēns, quae tuīs virgineīs ūberibus lactāre meruistī coelī terraeque Dominum, fīlium tuum Iēsum, optāmus, ut illīus sanguine pūrificātī prōficiāmus et nōs ad fēlīcem illam īnfantiam ratiōnābilem, quae nescia maliciae, fraudis ac dolī, lac Ēvangelicae doctrīnae concupīscit assiduē, dōnec proficiat in virum perfectum, in mēnsūram plēnitūdinis Chrīstī, cūius fēlīcī cōnsortiō fruēris in aeternum, cum Patre et Spīritū Sānctō. Āmēn.
Menedemus
Pia sānē dēprecātiō. Quid illa?
Ogygius
Vīsus est uterque annuere, nisi mē fallēbant oculī. Nam subsīlīre vidēbātur sacrum lac et candidior aliquantō affulgēbat Eucharistia. Interim mȳstagōgus ad nōs accessit, tacitus quidem, sed tabellam porrigēns, quālem apud Germānōs offerunt, quī in pontibus tēlōs exigunt.
Menedemus
Equidem saepenumerō male precātus sum illīs petācibus tabellīs, quum per Germāniam iter facerem.
Ogygius
Dedimus drachmās aliquot, quās ille obtulit Virginī. Mox per interpretem ēius linguae pulchrē perītum et iuvenem blandae cūiusdam ēloquentiae, nōmen erat, nī fallor, Robertus Aldrīsius, percūnctātus sum quam potuī cīvilissimē, quibus argūmentīs cōgnitum habēret hoc esse lac Virginis. Id ego sānē piō studiō scīre cupiēbam, quō possem impiīs quibusdam haec omnia rīdēre solītīs ōs obtūrāre. Prīmum mȳstagōgus obdūctā fronte obticuit, iussī ut interpres īnstāret, sed blandius etiam. Ille vērō blandissimē, adeō ut sī mātrem ipsam nūper puerperam tālibus verbīs appellāsset, nōn fuerit aegrē lātūra. At mȳstagōgus tanquam afflātus nūmine quōpiam, nōs intuēns oculīs stupentibus ac velut horrōre vōcem blāsphēmam exsecrantibus. Quid opus, inquit, ista percōntārī, quum habeātis tabulam authenticam? Et omnīnō vidēbātur nōs ut haereticōs ēiectūrus, nisi drachmae dēlīnissent hominis ferōciam.
Menedemus
Quid vōs interim?
Ogygius
Nōs, quid cēnsēs? Nōn aliter quam fuste īctī aut fulmine tāctī nosmet illīnc subdūximus, suppliciter audāciae veniam comprecātī. Sīc enim convenit in rēbus sacrīs. Inde proficīscimur ad aediculam, hospitium dīvae Virginis. Hūc euntibus aperit sēsē quīdam hierophanta ex illīs minōribus nōsque velutī nōscitāns intuētur, aliquantulum prōgressīs occurrit alius itidem contemplāns nōs, post etiam tertius.
Menedemus
Fortasse cupiēbant tē pingere.
Ogygius
At ego longē dīversum suspicābar.
Menedemus
Quid isthūc?
Ogygius
Sacrilēgum quempiam suppilāsse nōnnihil ex mundō sacrae Virginis et in mē suspīciōnem intentam esse. Itaque sacellum ingressus tālī precatiūnculā salūtō mātrem Virginem: Ō sōla foeminārum omnium māter et virgō, māter fēlīcissima, virgō pūrissima, nunc tē pūram impūrī vīsimus, salūtāmus, dōnāriōlīs nostrīs utcunque colimus, utinam dōnet nōbīs fīlius tuus, ut sānctissimōs tuōs mōrēs imitantēs mereāmur et nōs per Spīritūs Sānctī grātiam, spīritualiter Dominum Iēsum intimīs animī vīsceribus concipere simulque conceptum numquam āmittere. Āmēn. Simulque exōsculātus āram dēposuī drachmās aliquot et abiī.
Menedemus
Quid hīc Virgō? Nūllōne nūtū dedit sīgnum audītae precatiūnculae?
Ogygius
Lūmen, ut dīxī, erat ambiguum et illa stabat in tenebrīs ad dextrum latus altāris. Postrēmō mē sīc dēiēcerat ōrātiō priōris mȳstagōgī, ut nōn audērem oculōs attollere.
Menedemus
Istīus igitur profectiōnis nōn erat admodum laetus exitus.
Ogygius
Immō multō laetissimus.
Menedemus
Reddidistī animum, nam mihi quoque cor in genua dēciderat, ut loquitur Homērus.
Ogygius
Ā prandiō repetīvimus templum.
Menedemus
Audēbās suspēctus sacrilēgiī?
Ogygius
Fortassis, sed ipse mihi suspēctus nōn eram. Nescit pavōrem mēns sibi bene cōnscia. Trahēbat mē tabulae vīsendae cupiditās, ad quam mȳstagōgus nōs relēgārat. Eam diū quaesītam tandem invenimus, vērum in altō dēfīxam, ut nōn ā quibuslibet oculīs lēgī posset. Mihi tālēs sunt oculī, ut nec Lynceus dīcī possim, nec omnīnō lūsciōsus. Itaque legentem Aldrīsium oculīs obiter assectātus sum, nec illī satis fīdēns in rē tantā.
Menedemus
Excussa est omnis dubitātiō?
Ogygius
Puduit mē meī, quī subdūbitāssem, adeō rēs tōta illī pōnēbātur ob oculōs, nōmen, locus, rēs ut erat ōrdine gesta; breviter, nihil omissum. Dictus est Gulielmus Lūtetiae nātus vir pius, quum aliās tum praecipuē religiōsus in conquīrendīs tōtō orbe dīvōrum reliquiīs. Is perāgrātīs regiōnibus plūrimīs, monastēriīs ac templīs undique lūstrātīs, tandem pervēnit Cōnstantinopolim. Nam hūius Gulielmī frāter illīc agēbat episcopum. Is iam adōrnantem reditum admonuit esse virginem quandam Deō dicātam, quae lac habēret Virginis mātris; abundē fēlīcem futūrum, sī vel precāriō vel pretiō vel arte portiōnem aliquam posset nancīscī. Nam cēterās reliquiās omnēs, quās hāctenus collēgerat, nihil esse ad tam sacrum lac. Ibī Gulielmus nōn conquiēvit, dōnec exōrat dīmidium ēius lactis. Eō thesaurō plūsquam Croesus sibi vidēbātur.
Menedemus
Quidnī, et quidem praeter spem?
Ogygius
Rēctā domum properat; in itinere morbus occupat.
Menedemus
Ut nihil est in rēbus hūmānīs nec diū nec undīquāque fēlix.
Ogygius
Ubi videt perīculum, accersit clam Gallum, fidissimum ēius peregrīnātiōnis comitem. Et religiōsē stipulātus silentium committit illī lac eā lēge, ut, sī incolumis domum redeat, dēpōnat eum thesaurum in ārā dīvae Virginis, quae colitur Lūtetiae in augustō templō, utrinque Sequanam praeterlābentem intuēns; et amnis ipse vidētur honōris grātiā dēcēdere nūminī Virginis. Ut rem in pauca cōnferam, sepultus est Gulielmus, alter properat. Et hunc morbus corripit. Is dēsperāns suī trādit Anglō comitī lac, sed multīs obtestātiōnibus adstrīctō, ut faceret, quod fuerat ipse factūrus. Moritur hīc, recipit ille et in āram dēpōnit lac canōnicīs ēius locī praesentibus, quī tum temporis adhūc dīcēbantur rēgulārēs, quālēs adhūc sunt apud dīvam Genovefam. Ab hīs impetrāvit lactis dīmidium. Id dēlātum in Angliam tandem in Parathalassum dētulit, hūc vocante mentem illīus afflātū spīritūs.
Menedemus
Pulchrē certē sibi cōnstat haec narrātiō.
Ogygius
Immō nē quā residēre posset dubitātiō, adscrīpta erant nōmina episcopōrum ā suffrāgiīs, quī lac illud invīsentibus nōn absque mūnusculō tantum impartierunt relaxātiōnis, quantum ex suō dīmēnsō largīrī possunt.
Menedemus
Quantum id est?
Ogygius
Diērum quadrāgintā.
Menedemus
Etiam apud īnferōs diēs est?
Ogygius
Certē tempus est.
Menedemus
Ubi tōtum hoc dīmēnsum semel fuerint elargītī, nōn superest quod largiantur?
Ogygius
Minimē. Subscatet enim subinde quod dent, ac plānē dīversum quiddam accidit heīc atque in doliō Danaïdum. Illud enim quum continenter impleātur, semper tamen ināne est. Hinc sī semper hauriās, nihilō tamen minus est in doliō.
Menedemus
Sī centum hominum mīlibus largiantur quadrāgintā, singulī tantundem habent?
Ogygius
Tantundem.
Menedemus
Et sī, quī ante prandium accēpērunt quadrāgintā, rūrsus sub coenam poscerent quadrāgintā, praestōne esset quod darētur?
Ogygius
Immō sī hōrā eadem deciēs.
Menedemus
Utinam mihi tāle scrīniolum esset domī, nōn optārim nisi trēs drachmās, modō sīc scateant.
Ogygius
Quīn optās, ut tōtus fīās aureus, tantundem acceptūrus ex vōtō? Vērum ad fābulam redeō. Addēbātur et illud piī cūiusdam candōris argūmentum: lac Virginis, quod aliīs complūribus in locīs ostendēbātur, satis quidem esse venerandum, hoc tamen cēterīs esse venerābilius, quod illa abrādērentur ā saxīs, hoc ex ipsīs Virginis ūberibus efflūxisset.
Menedemus
Unde id cōnstābat?
Ogygius
Ōh, narrārat hoc virgō Cōnstantinopolitāna quae lac dederat.
Menedemus
Et illī fortasse commūnicārat dīvus Bernardus.
Ogygius
Sīc arbitror.
Menedemus
Cui nātū grandī contigit gustāre lac ex eadem mammā, quam sūxit puer Iēsus. Unde mīror illum mellifluum dīcī potius quam lactifluum. Sed quōmodō lac Virginis dīcitur, quod nōn flūxit ex ūberibus?
Ogygius
Flūxit et illud, sed saxō, cui forte lactāns īnsidēbat, exceptum concrēvit, deinde volente Deō sīc multiplicātum est.
Menedemus
Rēctē. Perge.
Ogygius
Hīs itaque peractīs, dum parāmus abitum obambulantēs interim, et sī quid offerrētur spectātū dignum circumspectantēs, rūrsus adsunt mȳstagōgī: līmīs intuentur, digitō subnōtant, accurrunt, abeunt, recurrunt, nūtant, vidēbantur compellātūrī, sī fuisset audāciae satis.
Menedemus
Nihil ibī metuēbās?
Ogygius
Immō faciem illīs obvertī sīc arrīdēns et intuēns, quasi ad compellandum invītārem. Tandem ūnus agressus rogat quod mihi nōmen esset. Edō. Num is essem, quī ante biennium affīxisset vōtīvam tabellam litterīs Hebraīcīs. Fatēbar esse mē.
Menedemus
Scrībis Hebraīcē?
Ogygius
Minimē; sed istī, quidquid nōn intellegunt, Hebraīcum vocant. Mox accersītus, ut coniiciō, vēnit illīus collēgiī πρῶτος ὕστερος(2).
Menedemus
Quod istuc dignitātis nōmen est? Nōn habent abbātem?
Ogygius
Nōn.
Menedemus
Cūr ita?
Ogygius
Quia nesciunt Hebraīcē.
Menedemus
Nōn episcopum?
Ogygius
Nēquāquam.
Menedemus
Quam ob rem?
Ogygius
Quia Virgō pauperior etiamnum est, quam ut emat pedum ac mītram nimiō vēnālem.
Menedemus
Nōn saltem praepositum?
Ogygius
Nē id quidem.
Menedemus
Quid obstat?
Ogygius
Quia praepositus dignitātis est nōmen, nōn sānctimōniae. Et ideō canōnicōrum collēgia nōmen abbātis reiciunt, praepositī libenter amplectuntur.
Menedemus
Atquī πρῶτον ὕστερον anteāc audīvī numquam.
Ogygius
Nae tū māgnopere rūdis es grammaticēs.
Menedemus
Ὑστερόπρωτον nōvī in tropīs.
Ogygius
Tenēs. Hīc, quī priōrī proximus est, prior est posterior.
Menedemus
Suppriōrem dīcis.
Ogygius
Is mē salūtāvit satis hūmāniter. Narrat quantopere sūdātum sit ā multīs, ut versūs eōs legerent, quot frūstrā extersa perspicilla. Quotiēs advenīsset aliquis vetustus Theologiae aut Iūris Doctor, adductus est ad tabellam, alius dīcēbat esse litterās Arabicās, alius fictīciās. Tandem repertus est quī legeret titulum. Is dēscrīptus erat verbīs ac litterīs Rōmānīs, sed māiusculīs; Graecī versūs erant dēscrīptī Graecīs māiusculīs, quae prīmā speciē videntur referre māiusculās Latīnās. Rogātus dēscrīpsī sententiam carminum Latīnē, verbum verbō reddēns. Hūius opellae quum praemiōlum oblātum cōnstanter recūsārem, affirmāns nihil esse tam arduum quod in Virginis sānctissimae grātiam nōn essem cupidissimē factūrus, etsī litterās iubēret illinc perferre Hierosolȳmam.
Menedemus
Quid opus tē grammatophorō, quum illī tot angelī adsint ā manibus atque ā pedibus?
Ogygius
Ille prōtulit ē crumenā līgnī fragmentum dēfectum ē trabe, in quā Virgō māter vīsa est cōnsistere. Odor mīrus prōtinus arguēbat esse rem oppidō sacram. Ego vērō tam īnsigne mūnus prōnus et nūdātō capite summā cum venerātiōne terque quaterque exōsculātus reposuī in crumenam.
Menedemus
Licetne vidēre?
Ogygius
Per mē quidem licēbit; cēterum, sī iēiūnus nōn es aut sī nocte proximā fuit tibi rēs cum uxōre, nōn suāserim ut videās.
Menedemus
Ostende, nihil perīculī.
Ogygius
En tibi.
Menedemus
Ō tē beātum istō mūnere.
Ogygius
Ego, nē sīs īnsciēns, nōn permūtārim hoc tantillum fragmentulum cum ūniversō aurō Tagī. Inclūdam aurō, sed sīc ut per crystallum pelluceat. Tum hysteroprotus, ubi mē videt tam religiōsē gestientem eō mūnusculō, iūdicāns nōn indīgnum, cui māiōra quoque committerentur, rogat, num quandō vīdissem sēcrēta Virginis. Ea vōx mē nōnnihil commōvit, nōn tamen ausus sum percōntārī quae dīceret sēcrēta Virginis. Sīquidem in rēbus tam sacrīs etiam linguae lāpsus nōn vacat perīculō. Negō mē vīdisse, sed vīdendī cupidissimum esse dīcō. Indūcor iam velut afflātus nūmine. Accenditur ūna atque altera taeda cērāta, ostendītur imāgūncula nec māgnitūdine nec māteriā nec opere praecellēns, sed virtūte pollēns.
Menedemus
Mōlēs nōn multum habet mōmentī ad edenda mīrācula. Vīdī Christophorum Lūtetiae nōn hamaxiaeum aut colossaeum, sed montī iūstō parem, nūllīs tamen illīc mīrāculīs nōbilem, quod quidem audierim.
Ogygius
Ad pedēs Virginis est gemma, cui nōndum apud Latīnōs aut Graecōs nōmen indītum; Gallī ā būfōne dēdērunt nōmen, eō quod būfōnis effigiēm sīc exprimat, ut nūlla ars idem possit efficere. Quōque māius est mīrāculum, pūsillus est lapillus, nōn prōminet būfōnis imāgō, sed in ipsā gemmā velut inclūsa pellūcet.
Menedemus
Fortassis imāginantur būfōnis similitūdinem, quemadmodum īnsecta silicis stirpe imāginā mur aquilam. Et quemadmodum puerī quid nōn vident in nubibus? dracōnēs ignem spīrantēs, montēs ignī candentēs, armātōs concurrentēs.
Ogygius
Immō, nē sīs nesciēns, nūllus būfō vīvus ēvidentius exprimit seipsum quam illīc erat expressus.
Menedemus
Hāctenus pertulī fābulās tuās, posthāc alium quaere, cui persuādeās dē būfōne.
Ogygius
Nihil mīrum est, Menedeme, tē sīc affectum esse. Nec mihi quisquam persuāsūrus erat, etsī tōtus ōrdō theologōrum assēverāsset, nisi hīs oculīs, hīsce inquam oculīs, vīdissem, intuitus essem, comperissem. Sed interim mihi vidēris satis incūrius rērum nātūrālium.
Menedemus
Quam ob rem? quia nōn crēdō volāre asinōs?
Ogygius
An nōn vidēs quam lūdat artifex nātūra in omnium rērum colōribus ac fōrmīs exprimendīs, quum aliīs quidem in rēbus, sed praecipuē in gemmīs? deinde quam admīrandās vīrēs gemmīs illīs indiderit, prōrsus incrēdibilēs, nī cominus experientia faceret nōbīs fidem? Dīc mihi, crēditūrus erās chalybem intāctum ā māgnēte attrahī et rūrsus ab eōdem dēpellī sine contāctū, nisi vīdissēs oculīs?
Menedemus
Profectō numquam, etsī decem Aristotelēs hoc mihi dēierāssent.
Ogygius
Nē prōtinus igitur fābulōsum clāmēs, sī quid audīs nōndum experīmentō compertum. In cerauniā fulminis vidēmus imāginem, in pȳrōpō vīvum ignem, in chalāziā grandinis et speciem et rigōrem, etsī coniciās in medium ignem; in smaragdō profundās ac pellūcidās maris undās; carcinias cancrī marīnī speciem imitātur, echitēs vīperae, scaritēs scarī piscis, hieracitēs accipitris, geranitēs gruis collum effictum exhibet, aegophthalmus caprīnum oculum ostendit; est quī suīllum, est quī trēs simul hominis oculōs; lycophthalmus lupī pingit oculum quattuor colōribus, rutilō et sanguineō, in mediō nigrum candidō cingitur; cyameam nigram sī aperiās, fabam in mediō reperiēs; dryitēs truncum arboris effingit et līgnī in modum ardet quoque; cissitēs et narcissitēs hederam pingit, astrapi as fulminis radiōs ē mediō candidō seu cyaneō iaculātur; phlēgontitēs incendium intus ostendit, quod nōn exeat; in anthracītide videās scintillās quāsdam discurrere, crocias crocī colōrem reddit, rhoditēs rosae, chalcitēs aeris, aetitēs aquilam exprimit, caudā candicante; taōs pāvōnis pictūram habet, chēlidonia aspidis, myrmicitēs innātam habet formīcae repentis imāginem, cantharias scarabeum tōtum exprimit, scorpitēs scorpium mīrē dēpingit. Sed quid ego haec persequor quae sunt innumerā, quum nūlla sit nātūrae pars vel in elementīs vel in animantibus vel in plantīs, quam illa velutī lascīviēns nōn expresserit in gemmīs? Mīrāris in hāc gemmā būfōnem expressum?
Menedemus
Mīror nātūrae tantum esse ōtiī, ut sīc lūdat omnium rērum imitātiōne.
Ogygius
Voluit exercēre cūriōsitātem hūmānī ingeniī nōsque vel sīc ab ōtiō propellere. Et tamen quasi nihil sit quō fallāmus taedium temporis, īnsānīmus in moriōnēs, in āleās, in praestigiārum lūdibria.
Menedemus
Vērissima praedicās.
Ogygius
Addunt quīdam nōn levēs hoc gemmārum genus, sī admoveās ācētō, innatāre, mōtīs etiam membrīs.
Menedemus
Cūr būfōnem addunt Virginī?
Ogygius
Quia haec spurcitiem omnem, vīrulentiam, fastum, avāritiam et quicquid est terrēnārum cupiditātum vīcit, calcāvit, extinxit.
Menedemus
Vae nōbīs, quī tantum būfōnum gerāmus in pectore.
Ogygius
Pūrī erimus, sī sēdulō colāmus Virginem.
Menedemus
Quōmodō gaudet colī?
Ogygius
Grātissimum illī cultum praestiteris, sī fueris imitātus.
Menedemus
Numerō dīxistī, sed istuc perdīfficile est.
Ogygius
Est sānē, sed idem pulcherrimum.
Menedemus
Age, perge quod coēperās.
Ogygius
Deinde commōnstrat aureās argentēāsque statuās: Haec, inquit, merē aurea est, haec argentea inaurāta; addit singulīs pondus, pretium ac dōnī auctōrem. Quum ad singula mīrabundus grātulārer Virginī tam beātam opulentiam; mȳstagōgus: Quoniam, inquit, videō tē pium spectātōrem, nōn arbitror aequum, ut tē quicquam cēlem, vidēbis quae Virginis sunt sēcrētissima, simulque dēprōmit ex ipsō altārī mundum rērum admīrābilium, cūius singulās partēs sī pergam recēnsēre, diēs hīc nōn suffecerit narrātiōnī. Sīc illa sānē peregrīnātiō mihi fēlīcissimē cessit. Explētus sum affatim spectāculīs et hoc inaestimābile dōnum mēcum auferō, pīgnus ab ipsā Virgine datum.
Menedemus
Nūllumne fēcistī perīculum, quid valeat līgnum tuum?
Ogygius
Fēcī. In dīversōriō quōdam ante trīduum reperī quendam mente captum, cui iam parābantur vincula, līgnum hoc suppositum est illīus ceruīcālī clam ipsō, obdormiit somnō profundō pariter ac prōlīxō. Māne surrēxit integrae mentis.
Menedemus
Nōn fuerat phrenēsis, sed paroenia fortassis. Huic malō solet medērī somnus.
Ogygius
Quum libebit iocārī, Menedeme, fac aliam tibi quaerās mātēriam; in dīvōs iocīs lūdere nec pium est nec tūtum. Immō vir ipse narrābat sibi in somnīs appāruisse mulierem admīrandā speciē, quae pōculum ipsī porrēxerit.
Menedemus
Elleborum, opīnor.
Ogygius
Istuc incertum est, illud certissimum, hominem mentis esse compotem.
Menedemus
Praeterīstī Thomam Cantuāriēnsem archiēpiscopum?
Ogygius
Minimē gentium. Nūlla peregrīnātiō religiōsior.
Menedemus
Audīre gestiō, nisi molestum est.
Ogygius
Immō tē quaesō, ut audiās. Cantium dīcitur ea pars Angliae quae Galliam et Flandriam spectat. Hūius metrōpolis est Cantuāria. In eā sunt duo monastēria pene contingua, utrumque Benedictīnōs habet. Id quod habet dīvī Augustīnī titulum vidētur antiquius; hoc quod nunc appellātur dīvī Thomae, sēdēs Archiēpiscopī fuisse vidētur, ubi cum paucīs ēlēctīs monachīs vītam ageret; quemadmodum et hodiē praesulēs habent aedēs ecclēsiae contingitās, sed ab aedibus reliquōrum canōnicōrum sēmōtās. Ōlim enim ferē tum episcopī tum canōnicī monachī erant, id arguunt manifesta rērum vestīgia. Templum autem dīvō Thomae sacrum tantā maiestāte sēsē erigit in coelum, ut procul etiam intuentibus religiōnem incutiat. Itaque nunc suō splendōre vīcīnī lūminibus officit et locum antīquitus religiōsissimum velut obscūrat. Turrēs sunt ingentēs duae procul velutī salūtantēs advenās mīrōque nōlārum aenearum boātū, longē lātēque regiōnem vīcīnam persōnantēs. In vestibulō templī, quod est ad austrum, stant saxō sculptī trēs armātī, quī manibus impiīs virum sānctissimum trūcīdārunt. Addita sunt gentis cognōmina: Tuscī, Fūscī, Berī.
Menedemus
Cūr tantum honōris habētur impiīs?
Ogygius
Vidēlicet idem honōris habētur iīs quod habētur Iūdae, Pilātō, Caiphae, cohortī mīlitum scelerātōrum, quōs operōsē sculptōs vidēs in aurātīs altāribus. Adduntur cognōmina, nē quis posthāc ūsurpet glōriae caussā. Ingeruntur oculīs, nē quis aulicus posthāc iniiciat manūs vel in episcopōs vel in possessiōnēs Ecclēsiae. Nam trēs illī satellitēs ā perāctō facinore versī sunt in rabiem, nec reddita mēns est, nisi implōrātō Thomae sānctissimī favōre.
Menedemus
Ō perpetuam martyrum clēmentiam.
Ogygius
Ingressīs aperit sēsē spatiōsa quaedam aedificiī maiestās. Ea pars quōslibet recipit.
Menedemus
Nihilne illīc vīsendum?
Ogygius
Nihil praeter structūrae mōlem et librōs aliquot columnīs affīxōs, in quibus est Ēvangelium Nicodēmī et sepulchrum nesciō cūius.
Menedemus
Quid deinde?
Ogygius
Cancellī ferreī sīc arcent ingressum, ut cōnspectum admittant ēius spatiī, quod est inter extrēmam aedem et chorī quem vocant locum. Ad hunc cōnscenditur multīs gradibus, sub quibus testūdō quaedam aperit ingressum ad latus septentriōnāle. Illīc ostendītur altāre līgneum dīvae Virginī sacrum, pūsillum nec ūllā rē vīsendum, nisi monumentō vetustātis, luxum hīsce temporibus exprobrāntis. Illīc vir pius dīcitur extrēmum valē dīxisse Virginī, quum mors imminēret. In ārā est cuspis gladiī, quō praefectus est vertex optimī praesūlis ac cerebrum cōnfūsum, vidēlicet quō mors esset praesentior. Hūius ferrī sacram rubīginem amōre martyris religiōsē sumus exōsculātī. Hinc dīgressī subīmus cryptoporticum. Ea habet suōs mȳstagōgōs. Illīc prīmum exhibētur calvāria martyris perforāta, reliqua tēcta sunt argentō, summa crāniī pars nūda patet ōsculō. Simul ostendītur plumbea lāmina, Thomae Acrēnsis titulum habēns īnsculptum; pendent ibīdem in tenebrīs indūsiae cilicīnae, cingula sublīgāriaque, quibus antistēs ille subigēbat carnem suam, ipsō aspectū horrōrem incutientia nōbīsque mollitiem ac dēliciās nostrās exprobrāntia.
Menedemus
Fortassis et monachīs ipsīs.
Ogygius
Istāc dē rē nec affirmāre possum nec negāre. Nē refert quidem mea.
Menedemus
Vēra narrās.
Ogygius
Hinc redīmus in chorī locum. Ad latus septentriōnāle reserantur arcāna, dictū mīrum, quantum ossium illīnc prōlātum sit, calvāria, menta, dentēs, manūs, digitī, integra brāchia, quibus omnibus adōrātīs fīximus ōscula, nec erat futūrus fīnis, nisi quī mihi tum comes erat ēius peregrīnātiōnis parum commodus interpellāsset ostentandī studium.
Menedemus
Quis iste?
Ogygius
Anglus erat nōmine Grātiānus Pullus, vir ēruditus ac pius, sed minus affectus ergā partem hanc religiōnis quam ego volēbam.
Menedemus
Viclevīta quispiam, opīnor.
Ogygius
Nōn arbitror, etsī librōs illīus lēgerat, incertum unde nactus.
Menedemus
Is offendit mȳstagōgum?
Ogygius
Prōlātum est brāchium adhūc carnem habēns sanguinōlentam. Hūius ōsculum exhorruit ac vultū quoque taedium quoddam prae sē ferēbat. Mox sua recond idit mȳstagōgus. Hinc spectāvimus altāris tabulam et ōrnāmenta, mox quae sub altārī fuerant recondita, opulenta omnia: dīcerēs Mīdam et Croesum fuisse mendīcōs, sī spectārēs vim aurī atque argentī.
Menedemus
Heīc nihil ōsculōrum?
Ogygius
Nōn, sed aliud vōtōrum genus tetigit animum meum.
Menedemus
Quodnam?
Ogygius
Suspīrābam domī meae nihil esse tālium reliquiārum.
Menedemus
Sacrilēgum vōtum!
Ogygius
Fateor, et supplex veniam precātus sum ā dīvō priusquam pedem efferrem templō. Post haec dūcimur in sacrārium. Deus bone, quae illīc pompa vestium holōsericārum, quae vīs candēlābrōrum aureōrum! Ibīdem vīdimus pedum dīvī Thomae. Vidēbātur arundō lāminā argenteā obvestita, minimum erat ponderis, nihil operis, nec altius quam usque ad cingulum.
Menedemus
Nūlla crux?
Ogygius
Nūllam vīdī. Ostēnsum est pallium, holōsericum quidem, sed crassō fīlō, nūllō aurō gemmīsve īnsigne. Aderat et sūdārium sūdōris ex collō contractī manifestāsque sanguinis nōtās retinēns. Haec vetustae frūgālitātis monumenta libenter sumus exōsculātī.
Menedemus
Ista nōn ostenduntur quibuslibet?
Ogygius
Nēquāquam, ō bone.
Menedemus
Unde tibi tantum est habitum fideī, ut nihil arcānī cēlarētur?
Ogygius
Erat mihi nōnnihil nōticiae cum R. P. Guliel mō Waramō archiēpiscopō. Is mē tribus verbīs commendāvit.
Menedemus
Ex multīs audiō virum singulārī praeditum hūmānitāte.
Ogygius
Quīn potius dīcās ipsam esse hūmānitātem, sī nōrīs. Iam eā doctrīnā, eā mōrum sincēritās, eā vītae pietās, ut nūllam absolūtī praesūlis dōtem in eō dēsīderēs. Ab hīs igitur dēdūcimur ad superiōra. Nam post altāre summum, rūrsus velut in novum templum ascenditur. Illīc in sacellō quōdam ostendītur tōta faciēs optimī virī inaurāta multīsque gemmīs īnsignīta. Heīc cāsus quīdam inopīnātus pene tōtam illam meam fēlīcitātem interturbāvit.
Menedemus
Exspectō quid malī dīcās.
Ogygius
Heīc minimum iniit grātiae comes meus Grātiānus. Is ā precatiūnculā rogāvit mȳstagōgum assessōrem: Heus, inquit, bone pater, vērumne est quod audiō, Thomam dum vīveret fuisse benignissimum ergā pauperēs? Vērissimum, inquit ille. Coepitque multa dē illīus ergā tenuēs beneficentiā commemorāre. Tum Grātiānus: Nōn arbitror eum affectum in illō mūtātum esse, nisi forte in melius. Assēnsus est mȳstagōgus. Rūrsus ille: Quum igitur vir sānctissimus tam līberālis fuerit in egēnōs, quum adhūc pauper esset et ipse praesidiīs pecūniārum egēret ob corpusculī necessitātem, an nōn putās aequō animō lātūrum nunc, quum tam opulentus sit nec ūllīus egeat, sī quā muliercula domī habēns līberōs famēlicōs aut fīliās ob dōtis inopiam dē pudīcitiā perīclitantēs aut marītum morbō decumbentem omnibusque praesidiīs dēstitūtum precāta veniam dētrahat ex hīs tantīs opibus aliquam particulam sublēvandae familiae, velut ā volente sūmēns vel dōnō vel mūtuō? Ad haec quum nihil respondēret assessor capitis aureī, Grātiānus, ut est vehemēns: Ego, inquit, plānē confīdō sānctissimum virum etiam gavīsūrum, quod mortuus quoque suīs opibus sublēvāret inopiam pauperum. Ibī mȳstagōgus corrūgāre frontem, porrigere labra, Gorgoneīs oculīs nōs obtuerī; nec dubitō quīn spūtō conviciīsque nōs ēiectūrus fuerit ē templō, nisi cognōvisset nōs ab archiēpiscopō commendātōs. Equidem utcunque placāvī blandīs verbīs īram hominis negāns Grātiānum quicquam hōrum ex animō loquī, sed suō mōre lūdere, simulque drachmās aliquot dēposuī.
Menedemus
Ego sānē tuam pietātem vehementer approbō. Vērum mihi nōnnunquam sēriō venit in mentem, quō colōre possint excūsārī ā crīmine, quī tantum opum īnsūmunt templīs extruendīs, ōrnandīs, locuplētandīs, ut nūllus omnīnō sit modus. Fateor in sacrīs vestibus, in vāsīs templī dēbērī cultuī solemnī suam dīgnitātem, volō et structūram habēre maiestātem suam. Sed quōrsum attinent tot baptistēria, tot candēlābra, tot statuae aureae, quōrsum organōrum quae vocant immēnsī sumptūs? nec ūnicīs interim contentī sumus; quōrsum ille mūsicus hinnitus māgnō cēnsū condūcendus, quum interim frātrēs et sorōrēs nostrae vīvaque Chrīstī templa sitū fāmeque contābēscant?
Ogygius
In hīs quidem nēmō vir pius ac prūdēns modum nōn dēsīderat. Vērum quoniam hoc vitium ex immodicā quādam pietāte nāscitur, favōrem prōmerētur, praesertim quotiēs in mentem venit dīversus morbus istōrum quī templa suīs opibus spoliant. Ista ferē dōnantur ā potentibus ac monarchīs, dēterius perītūra in āleam aut bellum. Et sī quid hinc aliēnēs, prīmum habētur prō sacrilēgiō, deinde contrahunt manūs suās quī dare solent, insuper et invītantur ad rapīnam. Igitur hārum rērum magis illī custōdēs sunt quam dominī. Dēnique mālim vidēre templum sacrā supellectile luxuriāns, quam ut sunt quaedam nūda, sordida, stabulīs equōrum similiōra quam templīs.
Menedemus
At lēgimus ōlim laudātōs episcopōs, quod vāsa sacra dīvendiderunt eāque pecūniā subvēnērunt egēnīs.
Ogygius
Laudantur et hodiē, sed laudantur tantum; imitārī nec licet nec libet, opīnor.
Menedemus
Remoror tuam narrātiōnem. Nunc exspectō fābulae catastrophēn.
Ogygius
Accipe: paucīs expediam. Inter haec prōdiit summus ille mȳstagōgus.
Menedemus
Quis nam? Abbās locī?
Ogygius
Mītram habet, cēnsum habet abbāticōs, sōlō nōmine caret et prior dīcitur ob id, quod archiēpiscopus abbātis locō est. Nam antīquitus quisquis erat ēius dītiōnis archiēpiscopus, idem erat et monachus.
Menedemus
Equidem vel camēlus appellārī sustineam, sī cēnsus esset abbāte dīgnus.
Ogygius
Mihi quidem vīsus est vir pius iūxtā et prūdēns neque Scōticae theolog iae rūdis. Is nōbīs aperuit thēcam, in quā reliquum sānctī virī corpus quiēscere dīcitur.
Menedemus
Vīdistī ossa?
Ogygius
Id quidem fās nōn est, nec licēret nisi admōtīs scālīs. Sed auream thēcam thēca contegit līgnea. Ea fūnibus sublāta opēs nūdat inaestimābilēs.
Menedemus
Quid audiō?
Ogygius
Vīlissima pars erat aurum: gemmīs rārīs ac praegrandibus collūcēbant, nitēbant ac fulgurābant omnia; quaedam superābant ovī ansērīnī māgnitūdinem. Ibī multa cum venerātiōne circumstābant aliquot monachī. Sublātō tegumentō adorāvimus omnēs. Prior candidā virgā dēmōnstrābat contāctū singulās gemmās, addēns nōmen Gallicum, pretium et auctōrem dōnī. Nam praecipuās monarchae dōnō mīserant.
Menedemus
Oportuit illum esse praeditum īnsignī memoriā.
Ogygius
Rēctē coniectās, quanquam iuvat et exercitātiō, frequenter enim hoc agit. Hinc redūcit in cryptoporticum. Illīc domicilium habet Virgō māter, sed subobscūrum, semel atque iterum ferreīs cancellīs circumsaepta.
Menedemus
Quid metuit?
Ogygius
Nihil, opīnor, nisi fūrēs. Nec enim unquam vīdī quicquam dīvitiīs onustius.
Menedemus
Caecās mihi dīvitiās narrās.
Ogygius
Admōtīs lūcernīs vīdimus plūsquam rēgāle spectāculum.
Menedemus
Vincit opibus Parathalassiam?
Ogygius
Speciē longē superat, abstrūsa nōvit ipsa. Haec nōn ostendītur, nisi māgnātibus aut praecipuīs amīcīs. Postrēmō redūcimur in sacrārium. Illīc dētrāctum est scrīnium nigrō contēctum coriō. Dēpositum est in mēnsam. Apertum est. Mox omnēs flexīs genibus adorārunt.
Menedemus
Quid inerat?
Ogygius
Fragmenta quaedam linteōrum, lacera, plēraque mūccī vestīgium servantia. Hīs, ut aiēbant, vir pius extergebat sūdōrem ā faciē sīve collō, pituītam ē nāribus, aut sī quid esset similium sordium, quibus nōn vacant hūmāna corpuscula. Ibī meus Grātiānus rūrsus nōn optimam iniit grātiam. Huic et Anglō et nōtō nec mediocris auctōritātis virō prior bēnignus ūnum ē linteolīs obtulit dōnō, crēdēns sēse mūnus longē grātissimum offerre. Sed Grātiānus heīc parum grātus nōn sine fastīdiī sīgnificātiōne digitīs contrectāvit ūnum et contemptim reposuit, porrēctīs labīs velut poppysmum imitāns. Nam hīc illī mōs erat, sī quid offenderet, quod tamen contemnendum esse iūdicāret. Meum animum semel et pudor et timor discrūciābant. Prior tamen, ut est homō nōn stupidus, dissimulābat hoc factum nōsque post oblātum vīnī pōculum hūmāniter dīmīsit. Quum redīrēmus Londinum...
Menedemus
Quid oportuit, quum iam nōn procul abessēs ā littore tuō?
Ogygius
Sīc est. Sed ego littus illud perquam lubēns fūgī, magis īnfāme fraudibus ac rapīnīs, quam ūllae sunt Maleae naufrāgiīs. Dīcam quod proximā vīdī trāiectiōne. Complūrēs ē littore Calētiēnsī scalmō dēvehēbāmur ad nāvem māiōrem. In hīs erat Gallus quīdam iuvenis, pauper ac pannōsus. Ab hoc exigunt dīmidium drachmae. Tantum enim extorquent ē singulīs ob brevissimam vectātiōnem. Ille excūsābat paupertātem, istī per iocum explōrant scīlicet, ac dētrāctīs calceīs, inter suppactās soleās reperiunt decem aut duodecim drachmās, eās ēripiunt palam rīdentēs et conviciīs lūdentēs in scelerātum Gallum.
Menedemus
Quid iuvenis?
Ogygius
Quid aliud? Flēbat.
Menedemus
Num ex auctōritāte faciēbant ista?
Ogygius
Prōrsus eadem quā fūrantur sarcinās hospitum, quā tollunt crūmenās, sī quandō dātur opportūnitās.
Menedemus
Mīrum est istōs tantum audēre facinus, tot testibus cōnsciīs.
Ogygius
Sīc assuēvērunt, ut rēctē fierī putent. Spectābant ē māiōre nāvī complūrēs, in cymbā aderant aliquot Anglī negōtiātōrēs, quī frūstrā obmurmurābant. Illī velut in rē facētā glōriābantur dēprehēnsum scelerātum Gallum.
Menedemus
Ego istōs marītimōs fūrēs lūdēns ac iocāns subegerem in crucem.
Ogygius
Atquī tālibus scatet utrumque littus. Hīc mihi coniecta, Quid dominī faciant, ausint quum tālia fūrēs. Proinde posthāc quāslibet ambitās mālim quam illud compendium. Ad haec, quemadmodum ad īnferōs facilis dēscēnsus, sed reditus difficillimus, ita per hoc littus ingressus nōn admodum facilis, exitus difficillimus est. Haerēbant Londinī nautae aliquot Antverpiēnsēs, cum illīs dēcrēveram mē marī committere.
Menedemus
Habet ea regiō nautās adeō sānctōs?
Ogygius
Ut sīmia semper est sīmia, fateor, ita nauta semper est nauta; vērum sī ad hōs cōnferās, quī raptō vīvere didicērunt, angelī sunt.
Menedemus
Meminērō, sī quandō mē quoque libīdō cēperit eam īnsulam invīsendī. Sed in viam redī, unde tē dēdūxī.
Ogygius
Ergō Londinum petentibus haud procul ā relictā Cantuāriā occurrit via vehementer cava simul et angusta, praetereā dēclīvis, sīc utrinque abruptō aggere, ut nōn possīs effugere; nec vitārī potest, quīn hāc faciās iter. Ad ēius viae laevum latus est mendīcābulum aliquot seniculōrum. Ab iīs prōcurrit aliquis, simul atque sentiunt advenientem equitem, conspergit aquā sacrā; mox offert calceī summam partem, obvīnctam aereō circulō, in quō vitrum est gemmae speciē. Exōsculātī dant nummulum.
Menedemus
In ēiusmodī viā mālim mendīcābulum seniculōrum, quam gregem valentium latrōnum.
Ogygius
Grātiānus equitābat mihi sinister, propior mendīcābulō; conspersus est aquā, tulit utcunque. Ubi porrigerētur calceus, rogābat quid sibi vellet. Ait calceum esse sānctī Thomae. Incanduit homō et ad mē versus: Quid, inquit, sibi volunt hae pecudēs, ut ōsculēmur calceōs omnium bonōrum virōrum? Quīn eadem opera porrigunt ōsculandum spūtum aliaque corporis excrēmenta? Miserēbat mē seniculī datōque nummulō cōnsōlātus sum trīstem.
Menedemus
Meā sententiā nōn omnīnō praeter caussam incanduit Grātiānus. Sī calceī soleaeque servārentur ut argūmentum frūgālis vītae, nōn improbārem; cēterum impudēns est soleās, calceōs et sublīgāria ōsculanda obtrūdere.
Ogygius
Praestat ista nōn fierī, nē quid dissimulēs. Vērum ex hīs rēbus, quae subitō corrigī nōn possunt, soleō, sī quid inest bonī, dēcerpere. Dēlectābat interim animum meum illa contemplātiō: virum bonum esse similem ovī, malum noxiae bestiae. Vīpera, posteā quam periit, mordēre quidem nōn potest, odōre tamen sānieque īnficit. Ovis quum vīvit, lacte nūtrit, lānā vestit, foetūrā dītat; mortua porrigit ūtile corium tōtaque esculenta est. Itidem virī ferōcēs et huic mundō dēditī, dum vīvunt, omnibus incommodī sunt, mortuī strepitū nōlārum, ambitiōsā sepultūrā molestī sunt vīvīs, nōnnunquam et successōrum inaugurātiōnibus, hoc est, novīs exāctiōnibus. Probī vērō nūllā nōn ex parte māgnam omnibus dē sē praebent ūtilitātem. Velut hīc dīvus, dum in vīvīs esset, exemplō, doctrīnā, monitīs ad pietātem invītābat, cōnsōlābātur dēstitūtōs, sublēvābat egēnōs. Ac mortuī pene māior ūtilitās. Extrūxit hoc locuplētissimum templum, sacerdōtum ōrdinī per ūniversam Angliam plūrimum auctōritātis conciliāvit. Hoc dēnique calceī fragmentum alit egēnōrum conventiculum.
Menedemus
Est quidem ista pia contemplātiō. Sed dēmīror tē, quum istō sīs animō, numquam invīsisse antrum sānctī Patriciī, dē quō prōdigiōsa quaedam vulgō iactant nec mihi satis verīsimilia.
Ogygius
Immō nūlla heīc tam prōdigiōsa potest esse narrātiō, quīn rēs ipsa superet.
Menedemus
Ergō illūc quoque penetrāstī?
Ogygius
Ēnāvigāvī palūdem vērē Stygiam, dēscendī in faucēs Avernī, vīdī quicquid apud īnferōs geritur.
Menedemus
Beāris mē, sī nōn gravāberis referre.
Ogygius
Sit hoc colloquiī nostrī prooemium satis, ut arbitror, prōlixum. Eō domum, ut iubeam adōrnārī coenam; nam adhūc imprānsus sum.
Menedemus
Cūr imprānsus? num religiōnis grātiā?
Ogygius
Minimē, sed invidiae caussā.
Menedemus
Num invidēs ventrī tuō?
Ogygius
Immō rapācibus cauponibus, quī quum nōlint quod aequum est appōnere, tamen nōn verentur ab hospitibus quod inīquum est exigere. Eōs sīc ulcīscor soleō. Sī spēs dātur coenae lautiōris vel apud nōtum vel apud pandocheum paulō minus sordidum, in prandiō labōrat mihi stomachus. Sīn prandium obtulit fortūna quāle volō, sub coenam incipit dolēre stomachus.
Menedemus
Nōn pudet vidērī parcum ac sordidum?
Ogygius
Menedeme, quī tālibus in rēbus pudōris impendium faciunt, crēde mihi, male collocant sumptum. Ego meum pudōrem aliīs ūsibus servāre didicī.
Menedemus
Iam sitiō reliquum fābulae; quāre mē in coenā exspectā convīvam, ibī narrābis commodius.
Ogygius
Equidem habeō grātiam, quod ultrō tēmet offers convīvam, quum multī vehementer rogātī pernegent; sed haec tibi conduplicābitur grātia, sī hodiē domī coenēs. Nam mihi tempus hoc sūmētur salūtandae familiae. Sed habeō cōnsilium utrīque nostrū m commodius. Crās mihi uxōrīque meae domī tuae adōrnātō prandium. Tum vel usque ad coenam prōferentur fābulae, dōnec tē fateāris iam esse satūrum. Et sī volēs, nē in coenā quidem tē dēstitēmus. Quid scābis caput? Tū parā, nōs bonā fidē veniēmus.
Menedemus
Mālim inēmptās fābulās. Vērum age, prandiolum dābitur, sed īnsipidum, nisi tū bonīs fābulīs condiās.
Ogygius
Sed heus tū, nōnne titillat tē animus, ut hās peregrīnātiōnēs obeās?
Menedemus
Fortasse titillābit, ubi tū perorāverīs, nunc ut affectus sum, sat habeō stātiōnēs obīre Rōmānās.
Ogygius
Rōmānās, quī Rōmam numquam vīderīs?
Menedemus
Dīcam. Sīc domī obambulō, ingredior conclāve cūrōque ut salva sit fīliārum pudīcitia. Rūrsus hinc in officīnam, contemplor quid agant famulī famulaeque. Inde in culīnam, circumspiciēns, sī quid opus sit admōnitū; hinc aliō atque aliō, observāns quid agant līberī, quid uxor, sollicitus ut omnia sint in officiō. Hae mihi sunt stātiōnēs Rōmānae.
Ogygius
At ista prō tē cūrāret dīvus Iācobus.
Menedemus
Ut ipse cūrem ista, praecipiunt sacrae litterae; ut dīvīs committam, nusquam lēgī praeceptum.
Footnotes
Notae
(1). Imbricātīs: Id est, imbricum specie variatis. Vide Plinium lib. 9. c. 33. de mira varietate concharum.
(2). Culmeis: E stramine factis.
(3). Ōva serpentum: Significat globulos, quibus utuntur ad numerandas preces. Sic enim ova Serpentum, quum prodeunt, cohaerent.
(4). Ōs oblīnere: Pro fallere. Vide Chiliades.
(5). Impia persuāsiō: Ironia est; quum sit admodum pia.
(6). Autographum: Id est, ab ipsa scriptam: quemadmodum oracula dicuntur αὐτόφωνα, ab ipso Deo reddita voce. Virgil. Ipsa canas oro.
(7). Aegidiō missam: Nota est fabula de Carolo Magno, qui quum desperaret veniam admissorum, S. Aegidius impetravit syngrapham ab angelo, continentem hunc versiculum: Aegidii merito Caroli peccata remitto.
(8). Lapidēs hōc nōmine īnfāmēs: Sentit de Lydio lapide, qui dicitur index: is prodit aurum subaeratum aut imitatitium. Lege apud Ovidium fabulam de Batto in lapidem verso.
(9). Aedituōs: Quem veteres, ut indicat Varro, Aeditimum vocabant. Custos erat tuendae facrae aedis.
(10). Cataphractō: Id est, gravi armatura munito.
(11). Habet sacrum ignem: Hoc enim nomine sanctum alium amabilem reddidere formidabilem; quemadmodum Iohannem Baptistam praeter alios, morbo comitiali, Hubertum hydrophobo, item alios aliis malis, & haec vertimus in quaestum nostrum, cujus studiosiores sumus, quam servandarum animarum.
(12). Apodixin: Apodixis demonstratio est, quae proprie fit Mathematicis per literas depictas.
(13). Tēlos: Τέλος. Id est, tributum five vectigal.
(14). Mystagōgus: Qui ostendit arcana: qui & hierophanta dicitur.
(15). Ex mundō: Ex ornamentis. Dicitur autem mundus muliebris.
(16). Cor in genua: Ex Iliado: τάρβησαν· πᾶσιν δὲ παρὰ ποσὶ κάπωεσε θυμός. Id est, Expaverunt: omnibus autem in pedes decidit animus.
(17). Ex suō dīmēnsō: Id est, ex modo praescripto. Romanus enim pontifex è dolio promit: episcopis certus modus praescriptus est.
(18). Apud īnferōs diēs: Nam ad purgatorium nunc prorogant relaxationes, ubi nullus est dies, & tamen dies vocant.
(19). Danaïdum dolium: Vide proverbium.
(20). Līmīs: Id est, oculis obliquis ac semiclausis, quomodo se aspici leones indignantur.
(21). Aurō Tagī: Tagus inter fluvios aurificos esse memoratur.
(22). Hamaxiaeum: Hamaxiaea Graecis dicuntur praegrandia, quasi quae plaustri gestum onus sint.
(23). Colossaeum: Colossi dicuntur imagines ad miraculum usque grandes.
(24). In ceraunia: Vide Plinium de gemmis.
(25). Numerō dīxistī: Id est, expedite & compendio.
(26). Parœnia: Id est, deliratio ex vino.
(27). Cryptoporticus: Id est, subterranea porticus quae paratur adversus aestum solis.