Colloquia Familiaria - Colloquium Trīcēsimum Octāvum

Quid agis, mī Pampire?

Ut possum: atque ūtinam esset certāmen pīlae, aut cursōriae.

Quid istūc novī?

Facilius tē vincerēmus, quam istīus vehiculī⁽²⁾ modestiam, quae tam tarda est, ut certāre posset cum testūdine.

Hodiē nōn tardā reddam, quoniam tam valdē precāris festīnātiōnem.

Immō prius concēdēmus senectūtī, potius quam eam incitemur.

Istūc verbum nōn quidem iūcundum auditū, sed tamen vērum. Vidē Polygamum.

Quis est hīc Polygamus?

Nesciō quem vocent Polygamum; sed nōs, ut videō, senibus annumerāmur.

Quis negat?

Sed vīvō adhūc senex, et vōbīs omnibus superstēs erō.

Nimīrum, quoniam tū septemvir es, nōs quadragenāriī.

Quid istūc ad rem? Nūgāris. Quotiēs audiēs mē querēntem dē senectūte? Quotidiē fortius vīvō. At videō vōs plērōsque ab annō quīnquāgēsimō coepta aetāte dēcrēpitā, dēmīrābiliter reīcī, ac nē Nēstorīs quidem aetatem⁽³⁾ assecūtūrōs.

Nimīrum quia modus est in rēbus.

Quid ais, modus? Sī medicīnam callerēs, mihi crēde, dīū vīverēs. Dīxistī vērum: Modus est in rēbus. At nōn satis est nōvisse prōverbium, nisi sīs gnārus, ubi sit iste modus, quī in singulis est dīversus. Quod medicīs, quod physiognomōnibus cōnstat, quōsdam esse nātōs ad longa, quōsdam ad brevia. Sed boni est medicī morbō occurrere, ūtcunque fatī lēgem īnfringere nōn liceat. Ast malus medicus ac nescius etiam id, quod ā nātūrā datum est, adimit. Est et fābula vulgāris, quā dēclārātur, Deōs immūtāsse vitam hūmānam, quae prius erat longissima, in brevem senium, ob multifārem perversitātem hominum. Est et quōd rēfert Plīnius, quī putant etiam iuventūtem quandam esse orbī: quod saepe convīciō locī⁽⁴⁾ hominēs dēgenerent in breviōrem statūram minōremque fortitūdinem. At nōn est dubium, quīn, sī vīta rēctius īnstituātur, in posterum multō citius sit ad Nēstorīs et Tītōnī⁽⁵⁾ aetatem redeundum.

Ō facetum, canosque⁽⁶⁾ senēs! Quis autem nōn mallit vīvere iūxtā mōrem suae patriae, quam ad multōs annōs, et cēdere nātūrae paucīs ante senectūtem annis, quam āversam cum eā pugnāre longā et molestā senectā?

Nōn intellegis, Pampire, quō nam hoc tendat?

Nesciō prorsus, ubi tua nunc versētur ōrātiō.

Dīcō tē nesciō quō mōre atque īnstitūtō vīvere; et proinde ā nātūrā semper abhorrēre. Nam natūrālī modō vīvēns, quisquis est, nihil metuit magis quam mortem: at is, quī secundum patriam īnstitūtus est, concupīscit mortem, eōque sibi metuit magis, nē fortassis diūtius vīvat. Tālem ego vītam nesciō an possim appellāre vītam.

Eho dīc mihi, Eusebī, quid est quod modo dīcēbās, īnstituēre vītam?

Cūrāre ac moderārī vītam.

Rectē prorsus. Sed istūc ipsum tū prīmus admonēs, quī dē tē ipso semper miserē conquereris.

Num mē audiēs dē senectūte querēntem?

Immō maiōribus etiam molīs urgēris.

Quibus istīs?

Calculō, podagrā, stranguriā, et quō nōn morbō cōnflīctāris?

Nōn dē morbīs sum conquestus, sed dē immodicīs potātiōnibus, in quās prorumpunt hī, quī calculum sibi volunt ascīscere, adīre podagram, īnferre stranguriām.

Quaenam ista sunt immodica, quaesō?

Percontāre potius istōs, quī quotiēs vitiōsē vīvunt totiēs dīcunt: Vīvere oportet: quī vesperam ad mēnsam dūcunt ūsque ad mediās noctēs, ūsque ad galli cantum, ūsque ad lūcem, bībendō, garriendō, clāmōsē rixandō, multa nocte discēdentēs. Vīdistīne tāles hominum turbās?

Immō vērō vīdī, nōn semel.

Vīdī et ego, nōn sine rīsū. Quī quum ā nūptiīs vel ā coenā aliquā rediissent, plenī et distentī, putārēs adesse pompam Bacchī apud Athēnās. Aliī gradū titubantiōre in dextram, in sinistram, vix quā irent viam tenentēs, aliī tremulā voce stridēbant, aliī vomitābant: in his incessū et cēterīs gestiōnibus plane hominēs nōn agēbant, sed rīdiculās simiās. Saepe admīrātus sum, atque etiam grātulātus sum eōrum sobrietātī, quī ad domum incolumēs fēlīciter pervēnerant.

Fateor, nōn rārō ā fortūnā praesidiō fuit, quī nōn ā ratiōne ac temperantiā.

Praetereā perpendās, num iīdem istī posterō diē rēctam valetudinēm habēbant, aut firmōs ac validōs sē praestitēre. Certē Bacchanālia quotidiāna sunt huic populō. Nam sī in singulōs diēs numerāvissēs, semper comperies commissātiōnēs.

Unde hoc fit opinor, quia tempus nūptiārum est longissimum: incipit ab Octōbrī, et usque ad Caput quadrāgēsimae⁽⁷⁾ prōtrahitur, hoc est, tōtīs quattuor mēnsibus. Vīx est diēs tōtā hieme, quae nōn aliquid habeat commissātiōnis, nūptiārum, aut feriae cuiuspiam.

Emō tantum incommodī ab istā dissolutiōne!

Maxima vērō, ut opīnor. Immō cūius populī nōn dīcam fēlīcitātī, sed miseriae, nōn tantum praesēns iniūria, sed etiam poenitentia redūcitur?

Sunt et haec, quae dīcis, vēra; sed illud nōn mediocre incommodum, quod in hieme complurimīs diebus intemperanter victitātur; deinde vērō per tōtam aestātem vēnientium morbōrum gravissima tormenta sustinēmus, neque quicquam aliud quam rēfertīs vēnīs, et corruptissimīs hūmōribus. Aliī febrim quārtānam patiuntur, aliī tertiānam, aliī quotīdiānam, aliī continentem, aliī interpolātam. Nōn paucī, quī in plūrēs morbōs, ceu in multīfōrēs foveās incidunt: ut calculōsī, podagricī, colōnicī, stranguriōsī; et vix crēdās, quam brevī aetate collabantur omnēs. Hinc fit, ut quī prius adolēscentēs habebantur, tantummodo sexāgintā annōs nātī, nunc senēs habeantur et dēcrēpitī: et ab annis quīnquāgintā quasi dissolūta iuventūs, et quaedam incipiat senectūs. Deinde quī ad sexāgēsimum aetātis suae annum accēdunt, iam prōrsus vidēris contemptōs atque ūnā inhabilēs, ac nihilī. Ōlim contrā, ut apud Lacedaemoniōs⁽⁸⁾, nēmō adulēscēns assurgēbat senibus, nisi iussus. Quōd et hodieque in Germaniā apud quōsdam servārī solemus. Nunc autem haud ita multa discrīmina sunt aetātum, ut apud prīscōs illōs: at vitiīs ac morbīs ita omnēs obruuntur, ut nūllā valeant ratiōne dīgnōscī.

Paulō aliter rēs est, quam putēs. Glōriāris tē senex, quī septuāgintā annōs nātus es: et nōs etiam, sī supererimus, eōdem pervenīre poterimus.

Est aliqua bona spēs, nisi vōs vestra vīta praecipitāritis. Nam sī nātūram sequāminī, nōn erit difficile etiam ultrā mē perferre.

Nōn ita prorsus. Recordor enim mē saepius lēgisse, vetustissimōs quōsque medicōs, ad quōs et Plīnius ipse refertur, dēfinīsse fēlīcissimam vītam, cōnstāre in mediō modō reī cūiusque. Quae sententia nōbīs cōnstat ad extrēmum ūsque mūtandīs cibīs, et mūtandīs pōculīs. At mūtanda tōtīus disciplīnae studiā, et mūtandae vītae ratiōnēs et mūtanda omnia, et dēnique mutandō mundō, et mūtandīs rebus, versārī cōnsuēvērunt.

Sed hoc verbum, Modestia, nōn omnia dēclārat. Nam vāria est modī ratiō, ut modestus in vīnō vulgārī, modestus in malvaticō⁽⁹⁾, et item in cēterīs ēiusdem generis. Quum verō illa medicōrum dicta complectuntur vāriōs modōs cibōrum atque pōtuum, et vāriās ratiōnēs vītae, tum longē aliud sōnat, quam tū suspicāris. Nam alius est modus in aestāte, alius in hieme: alius in adolēscentiā, alius in senectā: et alius dēnique in valētūdine, alius in morbō. Quāpropter sī dīligenter cōnservārēs hanc modestiam omnibus in rēbus, fierēs immōbilis Achillēs.

Alius est fortasse amōr in hāc rē, aliud studium, et alia ratiō vītae apud cēterōs, atque apud mē. Nam tōta diēs mihi dēdita est in negōtiīs, ac cūrīs familiārum: unde nē satis quidem tempus superest, quod meae valetudinī tribuam.

Malē, mī Pampire, māgnīs negōtiīs tamdiū imperāstī. Quis enim nōn mālit, paululum negōtiōsus vītam dūcere ad multōs annōs, quam multum negōtiōsus ad brevis?

Haec ait Eusebius, cui nec uxor, nec līberī sunt: cui nūllae familiae, nūlla cūra est; quum ego tot ac tantās habeam rēs et prō meā uxōre, et prō līberīs.

Immō ego coelebs vītam āgō nōn ita ōtiōsē: nam et prō rē pūblicā, et prō mūneribus meīs, et prō aliīs negōtiīs dīligenter sum occupātissimus. Sed mihī tamen supersunt multae hōrae, quās valetudinī meae et studiīs concedam. Sed tū semper ita exercēris in negōtiīs tōtō diē, ut dēnique noctem ipsam dēprehendās tibī relictam, quā dormītum eās? Vērum istae cūrae tuae nōn minus tibi periculōsae, quam scelerum ātrōcitās scelestīs. Nōnne tē terrent doctrīnae sapientum philosophōrum, atque etiam piae litterae veterum, quae tantopere dēplōrant humānās cūrās, tamquam perīculōsissimam pestem? Nōnne sciēs, unde quaedam nōbīs molestissima accēdant incommoda, nōtum sit, ā nimis cūrīs ortum esse? Nam sī nēmō indigeat ferē multā rē, et sī nihil tāle est, quod nōn facillimē careāmus, quid tam necessārium fit cūris?

Vērē, Eusebī. Sed quid sentiunt illī, quī ad multōs annōs vīvere concupīscunt? Postrēmō nōnne miserēs illōs, quibus iam nūlla rērum cupiditās est, nūllus sapor cibī, nec vīnī dulcēdō? quibus nec ipse odōrem, nec sonus, nec quidquam ēiusdem generis oblectāmentō est? quibus dēnique vix audiendī, vix videndī vīs est: quī vix vestigia pedum imprimere valent in terrā: quī vix saniōrēs membrōrum frūctūs habent? Et illa taedia senectūtis, quae tū vītās, nōnne magis toleranda sunt istā molestissimā senectā?

Sed quis unquam per sūmam senectūtem cāruit hīs voluptātibus, quum nōn ipse tōtīs anteā cursibus et vīnō et cibō et aliīs voluptātibus immoderatē serviisset? Nam ūsū cōnstat, vetulīs, quī per tōtam vītam temperanter ac sobriē vīxerant, nōn omnem omnīnō dēesse vitālitātem, sed satis commoticam esse. Quī profectō eīs sānam mentem adferunt, probātam corporis nōtandīque facultātem, et suāvissimam sermōcinātiōnem; ut, quamvīs minus bene habeant aetātis suae vīrēs, tamen nōn ingrata sit illōrum senectūs. Vidēs Glyciōnem⁽¹⁰⁾ dē Lūcernā?

Videō. Quid dē illō?

Novāgintā annōs nātus est, et quid nōn is valeat adhūc cernere et audīre et gustāre atque omnibus sēnsibus perfectē fungī?

Euge vērō. Et quidem vīrīdī aetāte, et probātissimā valetudinē. Sed longē alia ratiō est hōrum tōtā aetāte temperantium, quam istōrum aliōrum, quī nūllā discreōne per tōtam vītam ac iuventam lībīdinōsē, et intemperanter, et nūllō ac praefīnītō modō dēsīgnant.

Pergō: Morbī efficiunt senectūtem intolerandam, sed aliter tum morbōrum causa referenda est in intemperātam iuventam. Sed heus, quō nōs rapit currus?

Nōn longē summus ā destinātō locō; sed age ut aliquid respondēre cōnclūdam, quandō adeō praeclārā ōrātiōne Eusebius nōs cohortātur. Nōn esse adulēscentēs gravandōs multīs praeceptīs dē salūbriter modestēque vīvendō. Nam quis eārum sit cupidus, quum imminet vītā tam ātrōcis senecta?

Optimē iocāris; sed rēctē est quod dīcis. Nam sī rēctē vīxeris, senectus etiam suāvis est atque iūcunda.

Vidē modo obsōnium, quod apud eum parastum est. Et vīnum, quod meī diēbus nōndō bibissem.

Salvē. Satis commodē fūī admōnitus dē vestrō adventū.

Et nōs bene ā tē accēdimus, optime senex. Audīvimus enim modo tē nōn senium, sed vītam quandam nōbīs praesentem exhibuisse. Quantā gaudēmus audientēs, quantō magis gaudet senectus tua in nōbīs, quae tam fēlīcī et laetā fronte, tam suāvibus moribus nōbīs conspicaris. Atque optō quoque, ut nōbīs in posterum contingat et tam dīū et tam fēlīciter vīvere.

Nōn est facile nimīrum; sed fēlīcitātem quoque vēstram obsecro, ut plūs vītae multō suppetat, quam mihi, et multo rēctius, multōque melius. Sed quaesō adīte ad mēnsam, et accumbite. Hēic est Gānymēdēs⁽¹¹⁾ noster vōbīs omnēs dēliciās cōnferēns. Sed ut videō, nōn multum dēlectāris mēnsā. Quaesō, meī caussā bibās, et cēterum cōnfertō omnibus.

Nimīrum ut nōbīs cōnsuētūdō est, minimē dēlectāmur mēnsā, sed familiāris nostrā conversatiōne, sī vīs. Ergō quotiēs mēnsam habemus cum vetulā aetāte, tunc minimē possumus ventriculō obsōnārī.

Nōn possum nōn valdē amāre in vōbīs hunc nōbilem mōrem, per quem nōn tam multō ventrem implētis, quam dulcibus fābulīs animōs ōblectātis. Et profectō spērō, vōs meō exemplō ad multam senectam perventūrōs.

Deōs ōrō, tē modicum in vītā dēserere.

Et ego vōbīs in ipsā multā senectā et firmā valetudinē atque hilaritāte omnia felicissima ōptō, sī modō minimē vōs obruērit intempestīva Bācchī commemoratiō. Nam absque hāc molestissimā peste nihil gravius est omnibus bonis accessionē multae senectūtis, saltem hominibus.

Sed nōn putēs mē tam esse stultum, ut istīs Bacchī initiīs serviam, sīc ut nōnne plūs intemperantiae quam religiōnis sit.

Haud dubitō quid sentīs. Vērum quid dē hāc sententiā apud philosophōs⁽¹²⁾? quae dīcit, Omnibus hominibus, quantum quisque cūrāverit corpus suum, tantundem posse temperantiae grātiā vītam prōrogāre.

Nōn esse prorsus absurdum puto, quamvīs nōn omnia in nostrā positā sunt. Nam et morbōrum cāsūs est, et fatī necessitās, et pestiferī āeris noxia: atque huiusmōdī permulta, quibus nec parcere possumus, nec cavendō nōs tuērī. Quae quum contingunt hominibus temperātissimīs, eōs quoque conantur exstinguere. Vērum quod in nostrā est, id solum fēcerimus, ut vītam nostram temperētis ac modestīs omni modō rēgāmus.

Scītē sānē dīcis. Sed ab omnibus laudandus erit, sī mē quoque exemplō dēclārārī fēcistī. Nam et ego ita vērē īnstituēbam vītam meam, ut nec vīnō nimis, nec cibō suscitārer: sīc ut temperātissimō vīnō et modestissimā cēnā acquiēscerem, et quidem ēsuriēns potius mēnsum dēsinerem. Dē hīs autem minimē saepe commūtābam: et quamvīs tōtā aetāte paucīs varietātibus ēsurum atque pōtārum uterer, nōn tamen ūllus umquam fastīdiī sensum sensi, neque ūllam cupiditātem novī cibi ac pōculī.

Optimē, et rēctissimē fēcistī, mī veterule. Nam quum modus in hīs sit, nōn erit quod cavēmus. At sī istis voluptātibus assuēscāmus, prōtinus fāstidium quoddā et satietās hominēs coxit: unde voluptātem in tōrmenta mūtant.

Sed adhūc aliā vīrītūtem in mēnsā habuī maximē laudandam. Nam mē saepius aliquī convīvātum ēvocārunt: at nūquam mē plūris quam paucīs perturbare passus sum: et quemadmodum domī, sīc quoque apud aliōs minimē superāvī quantitātem. Et, quod caput est, nōn ita fūī illēctus in longās commissātiōnēs, quibus nunc hominēs per tōtās noctēs indulgent: sed modestissimō tempore recedēbam domum, ibique aequissimō modō, et nec nimis dūrē nec nimis tenērē requiēscēbam.

Quam diū dormiēbās?

Ūsque ad solem prīmum, septem ferē hōrās.

Et omnī nocte tantum hōrārum?

Ferē per tōtam vītam istō modō servābam.

Mīram hercle cōnstantiam, quī et vērum sit, nōn facile inventum. At tū in istā tāle quiddam praestitistī, quale rārissimē quisquam potuit ūsque adhūc.

Aliud māius. Nam scītis omnes malās cōgitatiōnēs, et cupidinātes, et īrās, et invidōres, et alia istōrum generis maximē obnoxia esse vīribus nostris. Erāde hās omnes ā meō pectoris, et vix umquam aliquid illārum retinuī.

Nōbilissimē fēcistī. Est quidem hīc māximus hospes vītae hūmānae. Dīc quaesō, quae exercitia habēbās?

Tōta mea aetas et iuventūs, dēdita fuit agrīs colendīs, et equitandō: et ad hīs quotiēs tempestās admīsit, gestātiōnē tum pedestrī, tum curriculārī ūsus sum. Nunc verō, quī iam carent mihi faculaeae istōrum omnium, cantum et fīdēs habeō in oblectatiōne.

Istae dēliciae sunt hominī. Nunc ut ratiōnem caperem omnium, quae hūc spectant, aliquā autem fortē praeceptā mē docē.

Libenter prōfectō, sī quid memoria adhūc suppedit. Prīmum, optimum est temperātissimam victū⁽¹³⁾ servāre: dīlūculō māne manducāre, prandīre aur meridiē, coenāre prīmō vesperī ante noctem. Et dē pōtū iam mātūrē vīnō temperāre. Secundum, hīs minimā varietāte servīre.Tertium, breviter cum omnibus versārī, nōn assuēfierī longis commissātiōnibus. Quārtum, minimē multum dormīre. Quīntum, bonis exercitatiōnibus ingenium fīrmāre, animum honestā litterāriā studiā cohortārī. Sextum, omnem īram et animī perturbatiōnem abiectāsse.

Probō herculē, mī Glyciō. Paucissima verba et optimā praecepta et ēlegantissimā sapientissimaeque vītae, utinam omnēs iuvenēs tuīs instruēbantur praeceptīs.

Atque hīs rēgulīs meō quīdem iūdiciō nihil deest, quod alicui conducat ad longam felicemque senectam, sī modō memōrem ac aequum gerit animum.

Valdē profectō arridēs, et līberō animō, quoniam omnis vēritās ab omnibus amātur. Sed iam redīre pārat currus, valē noster Glyciō, Deōsque ōrāmus, ut tē adhūc diū nōbīscum servāre vellent.

Et ego Deōs ōrō ūt vōbis longam et fēlīcem senectam comparent, vōbīs quoque et vītam sānissimam praerogent. Valēte et salvēte.