Colloquia Familiaria - Colloquium Trīcēsimum Sextum

Convīvium Poëticum

Persōnae:
Hilārius, Leōnardus, Cratō, Convīvae, Margārēta, Carīnus, Eubulus, Sbrūlius, Parthēnius, Mūs servus Hilāriī
Hilārius
Levis apparātus(1), animus est lautissimus.
Leōnardus
Coenam sinistrō es auspicātus ōmine.
Hilārius
Immō absit ōmen trīste. Sed cūr hoc putās?
Leōnardus
Cruentī iambī haud congruunt convīviō.
Cratō
Euge, certum est adesse Mūsās; effluunt carmina imprudentibus.
Hilārius
Sī rotātilēs trochaeos māvelīs, en accipe: Vīlis apparātus hēic est, animus est lautissimus. Quanquam et iambī, ōlim ad rīxās ac pugnās nātī, post didicērunt omnī servīre mātēriae. Ō pepōnēs, habētis pepōnēs in hortō nostrō nātōs. En lactūcās sēssilēs(2), succō tenerrimō, suō nōmine respondentēs. Hās dēliciās quis sānus nōn praeferat aprīs, muraenīs et attagenīs?
Cratō
Sī licet in convīviō poëticō vēra loquī, quās tū lactūcās vocās, bētae(3) sunt.
Hilārius
Hoc ōmen āvertant superī.
Cratō
Sīc rēs habet, vidē figūram. Tum ubi succus lacteus, ubi mollēs acūleī?
Hilārius
Facis ut addubitēm. Heus accerse hūc famulam. Margārēta, Tīsiphonē, quid tibi vēnit in mentem, ut prō lactūcīs nōbīs appōnerēs bētās?
Margārēta
Datā operā fēcī.
Hilārius
Quid ais, venēfica?
Margārēta
Volēbam experīrī, an inter tot poëtās esset, quī lactūcam dīgnōsceret ā bētā: nam sciō tē nōn posse dīgnōscere. Dīcite mihi bonā fidē, quis animadvertit esse bētās?
Convīvae
Cratō.
Margārēta
Facile dīvīnābam nōn fuisse poëtam.
Hilārius
Sī quid tāle posthāc dēsīgnāris, ego tē prō Margārētā vocābō Bliteam.
Convīvae
Hā hā hae.
Margārēta
Istae nōmenculātūrae nec obēsiōrem mē reddunt, nec macilentiōrem: saepe viciēs in diē mihi commūtat nōmen. Ubi quid cupit ēblandīrī, vocat mē Galateam(4), Euterpēn, Calliopēn, Callirrhoēn, Melissam, Venerem, Minervam, quid nōn? Ubi quid stomachātur, repente fiō Tīsiphonē, Megaera, Alēctō, Mēdūsa, Baucis, aut aliud, quidquid illī suggēserit splendida bīlis(5).
Hilārius
Abī hinc cum tuīs bētīs, Blitea.
Margārēta
Quōrsum attinēbat hūc ēvocāre?
Hilārius
Ut redīrēs unde vēnerās.
Margārēta
Vetus dictum est: Prōclīvius est ēvocāre cacodaemonem, quam abigere.
Convīvae
Hā hā hae, appositē. Ubi tibi rēs habet, Hilārī, opus est aliquō carmine magicō, quō illam hinc abigās.
Hilārius
Habeō in promptū: Φεύγετε, κανθαρίδες λύκος ἄγριος ὔμμε διώκει(6)
Margārēta
Quid ais, Aesōpe?
Cratō
Cavē tibi, Hilārī, impinget colaphum; sīc abēgistī tuō Graecō carmine. Ō magum ēgregium!
Hilārius
Quid tū crēdis, Cratō, esse hanc? Ego tālī carmine abēgissem decem māgnōs cacodaemonēs.
Margārēta
Pilī nōn faciō tuōs versūs Graecānicōs.
Hilārius
Adhibendus est igitur, ut videō, bombus magicus aut, sī nec hic sūfficiet, Mercuriī caduceum(7).
Cratō
Mea Margārēta, scis poëtārum genus esse afflātum, nōn ausim dīcere furiōsum: rogō tē, ut istam rīxam in aliud tempus prōrogēs, nōsque hāc coenā vel meā caussā, suāviter tractēs.
Margārēta
Quid mihi cum istīus versiculīs? Saepenumerō, quum est eundum ad macellum, nōn habet, quod numeret, et interim cantillat versiculōs.
Cratō
Sīc sunt poëtae, sed age fac sōdēs, quod dīcō.
Margārēta
Equidem faciam in tuam grātiam, quoniam nōvī tē probum, quī numquam contriveris cerebrum tuum in eiusmodī dēlīrāmentīs: ac dēmīror, quō fātō in hunc incideris chorum.
Cratō
Unde id coniectās?
Margārēta
Quia nāsus obēsior, et oculī nitentēs, et corpus succulentum. Nunc mihi hūius nāsum contemplāre, et rīsum Sardōnium.
Cratō
Sed obsecrō, meum suāvium, ut istam īram mihi condōnēs.
Margārēta
Abeō: nec postulō, ut quisquam cēterōrum hoc nōmine mihi grātiās agat.
Hilārius
Abiitne iam?
Margārēta
Nōn tam procul, quīn audiat tē.
Mūs
Iam est in culīnā, sēcum nesciō quid murmurāns.
Carīnus
Famulam habēs minimē mūtam.
Hilārius
Āiunt bonam famulam oportēre tribus dōtibus esse praedītam, ut sit fidēlis, ut sit dēfōrmis, ut sit ferōx, quam vulgō malam vocant. Fidēlis nōn dīminuit rem, dēfōrmem nōn ambiunt procī, ferōx facile tuētur iūs herī suī. Nam aliquotiēs opus est nōn sōlum linguā, vērum etiam manibus. Haec mea ē tribus duās habet virtūtēs, dēfōrmis iūxtā ac mala; dē fidē dubitō.
Cratō
Linguam audīvimus, sed ego metuēbam tibi ā manibus.
Hilārius
Admōvēte manūs pepōnibus, dē lactūcīs āctum est. Etenim, sī nunc iuberem appōnī lactūcās, sat sciō carduōs appōneret. Sunt et melōnēs, sī quis hoc genere magis capitur. En fīcī recentēs: modō decerptōs ā mātre, testātur lac in pedunculō. Ā fīcīs solet aqua sūmī, nē quid oblīment stomachum: en habētis ē limpidissimō fonticulō vīvam ac frīgidissimam, ūtilem et vīnō dīluendō.
Cratō
At ego nesciō, utrum utrō dīluam, vīnum aquā, an aquam vīnō, adeō mihi vīnum hoc vidētur haustum ex eōdem fonticulō Mūsārum.
Hilārius
Tāle vīnum conducit acuendīs ingeniīs poëtārum. Vōs crassī crassīs dēlectāminī.
Cratō
Utinam Crassus essem ille beātus.
Hilārius
Ego mālim esse Codrus aut Ennius. Quandōquidem mihi contigit habēre convīvās tam multōs, tamque īnsīgniter ērudītōs, nōn committam, ut nihilō doctior eōs dīmittam. Est locus in prōlogō Eunuchī, quī multōs torquet. Nam plērīque cōdicēs sīc habent:
Hilārius
Sīc exīstimet, sciat,
Respōnsum, nōn dictum esse, quia laesit prior,
Quī bene vertendō, et eās dēscrībendō male, etc.
Hilārius
In hīs verbīs dēsīderō sēnsum argūtum ac Terentiō dignum. Nec enim ideō laesit prior, quia male vertit Graecās fābulās: sed quia Terentiānās carpserat.
Eubulus
Iūxtā vulgō iactātum prōverbium: Quī pessimē canit, prīmus incipiet. Quum essem Londinī apud Thomam Linacrum, virum sīc in omnī genere philosophiae doctissimum, ut nihilō sēcius hās grammaticōrum minūtiās ad unguem calleat, ostendit mihi cōdicem mīrā vetustāte, in quō sīc habēbātur scrīptum:
Eubulus
Sīc exīstimet, sciat,
Respōnsum, nōn dictum esse, quāle sit, prius
Quī bene vertendō, et eās dēscrībendō male,
Ex Graecīs bonīs, Latīnās fēcit nōn bonās.
Īdem Menandrī Phasma nunc nūper dedit.
Eubulus
Sīc autem ōrdinandus est sermō, ut quāle sit indicet subīciendum exemplum priōris dictī. Minitābātur sē vicissim reprehēnsūrum aliquid in fābulīs ēius, ā quō fuerat reprehēnsus. Atque hoc negat vidērī dēbēre convīcium, sed respōnsum. Quī lacessit, iacit dictum: quī regerit lacessītus, respondet. Hūius reī prōmittit exemplum. quāle sit, quod Graecīs dīcitur οἷον, Latīnīs quod genus, aut velutī, sīve vidēlicet, aut putā. Deinde subīcit reprehēnsiōnem, in quā prius, adverbium, respondet ad alterum adverbium, velutī dīversum, quod sequitur, nūper: quemadmodum prōnōmen, quī, respondet ad dictiōnem, īdem. Veterēs enim Lavinīī fābulās in tōtum damnat, quoniam iam exciderant ex hominum memoriā. In hīs quās nūper dedisset, certa nōtat loca. Mihi vidētur haec germāna lēctiō, vērusque Cōmicī sēnsus, nisi quid dissentit sēnātus populusque poëticus.
Convīvae
Immō pedibus omnēs in tuam discēdimus sententiam.
Eubulus
At ego vicissim ā vōbīs quiddam leve ac facillimum discere cupiam; quō pactō metiendus sit hic versiculus:
Eubulus
Ex Graecīs bonīs Latīnās fēcit nōn bonās.
Eubulus
Mīcāte digitīs(8).
Hilārius
Opīnor mōre veterum ēlīdī, s, ut secundō locō sit anapaestus.
Eubulus
Accēderem, nisi cāsus auferendī dēsineret in is, nātūrā longam. Itaque submōtā cōnsonante, nihilō minus manet longa vōcālis.
Hilārius
Vēra praedicās.
Cratō
Sī quis illiterātus et ignōtus ingrederētur, plānē crēderet nōs inter nōs micātiōne digitōrum rūsticōrum lūdum renovāre.
Leōnardus
Nōs, quantum videō, frūstrā micāmus digitīs. Tū, sī potes, expedī.
Eubulus
Vidēte quantula rēs nōnnunquam torquet hominēs, etiam ērudītōs: praepositiō ex pertinet ad fīnem carminis praecēdentis:
Eubulus
Quī bene vertendō, et eās dēscrībendō male ex
Graecīs bonīs Latīnās fēcit nōn bonās.
Eubulus
Ita nihil est scrupulī.
Leōnardus
Sīc est, per Mūsās.
Carīnus
Quandōquidem coepimus micāre digitīs, velim ut aliquis mihi versum hunc ex Andriā dīgerat in suōs pedēs:
Carīnus
Sine invidiā laudem inveniās, et amīcōs parēs.
Carīnus
Nam mihi saepe tentantī nōn successit.
Leōnardus
Sine in iambus est: vidiā anapaestus: laudem in, spondaeus: veniās, anapaestus: et amī, rursus anapaestus.
Carīnus
Habēs iam pedēs quīnque, et supersunt trēs syllabae, quārum prīma est longa: ut nec iambum facere possīs, aut tribrachyn.
Leōnardus
Profectō vēra praedicās. Haerēmus in vadō: quis nōs expediet?
Eubulus
Nēmō melius, quam quī indūxit in hoc vadum. Age, Carīne, nē cēla, sī quid habēs, inter candidōs amīculōs.
Carīnus
Nisi mē fallit memoria, videor mihi quiddam tāle lēgisse apud Prīsciānum, quī docet, apud Latīnōs Cōmicōs, v, cōnsonantem perinde ēlīdī ut vōcālem, quemadmodum frequenter in hāc dictiōne, enimverō, sīc ut pars enie faciat anapaestum.
Leōnardus
Itaque metīre nōbīs.
Carīnus
Faciam. Sine inidī, proceleusmaticus est: nisi māvīs, ēlīdī, i, per synaeresin: ut quum Vergilius, aureō, pōnit in fīne carminis herōicī, prō aurō; quod sī placet, erit prīmō locō tribrachys; ā lau spondaeus est; d'invenī, dactylus: ās et a, dactylus: mīcōs, spondaeus: parēs, iambus.
Sbrūlius
Carīnus nōs explicuit ex hoc sānē vadō. Sed est in eādem scēnā locus, quem haud sciō an quisquam animadverterit.
Hilārius
Obsecrō, prōfer.
Sbrūlius
Illīc hunc in modum loquitur Simō:
Sbrūlius
Sine ut ēveniat, quod volō,
In Pamphilō ut nihil sit morae, restat Chrēmēs.
Hilārius
Quid hēic tē offendit?
Sbrūlius
Quum Sine, sit minitantis, nihil hic sequitur, quod faciat ad minās. Proinde suspīcor ā poëtā scrīptum fuisse, Sīn ēveniat, quod volō; ut Sīn respondeat ad Sī, quod praecessit: Sī propter amōrem uxōrem nōlit dūcere. Prōpōnit enim senex duās partēs inter sē dīversās. Sī Pamphilus ob amōrem Glyceriī recūsat nūptiās, erit quod cum illō expostulem: sīn ille nōn recūsārit, tum mihi restat exōrandus Chrēmēs. Porrō hyperbaton longius fēcit interpellātiō Sōsiae, et stomachus Simōnis in Dāvum.
Hilārius
Mūs, porrige mihi cōdicem.
Cratō
Committis tū mūrī cōdicem?
Hilārius
Tūtius, quam vīnum. Dispeream nisi vērum dīxit Sbrūlius.
Parthēnius
Trāde mihi cōdicem, ut ostendam alium scrupulum. In prōlogō Eunuchī versus hic nōn cōnstat:
Parthēnius
Habeō alia multa, quae nunc condōnābuntur.
Parthēnius
Quanquam enim Cōmicī, Latīnī praecipuē, sūmunt sibi multam lībertātem in hoc genere carminis, tamen nūsquam meminī illōs senārium claudere spondēō: nisi forte legendum est, Condōnābitur ἀπροσώπως(9), aut, Condōnābimus, mūtātō numerō persōnae.
Margārēta
Ō mōrēs vērē poëticōs! In ipsō līmine convīviī micant digitīs, et librum adhibent. Lūsus et litterās praestat servāre in mēnsās secundās.
Cratō
Nōn omnīnō pessimum cōnsilium dat Margārēta; obtemperābitur: plācātō stomachō revocābimus lūsum, interim digitīs micābimus in discō.
Hilārius
Vidēte luxum poëticum. Habētis triplex ōvōrum genus, elīxa, assa, frīxa: omnia recentissima sunt, intrā bīduum nāta.
Parthēnius
Ego būtȳrī ēsum nōn ferō: sī frīxa sunt oleō, perplacēbunt.
Hilārius
Abī, puer, disce ex Margārētā, in utrō frīxa sint.
Mūs
In neutrō, inquit.
Hilārius
Nec in būtȳrō nec in oleō? In quō igitur?
Mūs
In līxīviō, ut ait.
Cratō
Quālis percūnctātiō, tālis respōnsiō. Quid negōtiī est dīgnōscere būtȳrum ab oleō?
Carīnus
Praesertim hīs, quī tam facile discernunt lactūcam ā bētā.
Hilārius
Habētis ōvātiōnem, sequētur aliquandō triumphus. Heus, puer, circumfer oculōs. Nihilne vidēs hēic deesse?
Mūs
Permulta.
Hilārius
Haec ōva dēsīderant condīmentum, quō temperētur calor.
Mūs
Quod vīs?
Hilārius
Dīc ut ex contūsīs vītis claviculīs(10) mittat nōbīs succum.
Mūs
Dīcam.
Hilārius
Quid hūc redis inānis?
Mūs
Negat ē clāvīs(11) succum exprimī solēre.
Hilārius
Ō famulam!
Sbrūlius
Certē fābulīs condiēmus ōva nostra. In Epōdīs Horātiānīs offendī locum quendam, nōn dēprāvātum, quod ad scrīptūram attinet, sed dēprāvātē interpretātum, nec ā Mancīnellō sōlum, cēterīsque recentiōribus, vērum etiam ab ipsō Porphyriōne. Locus est in carmine, quō canit palinōdiam Canīdiae venēficae:
Sbrūlius
Tuusque venter Pactumēius, et tuō
Cruōre rubrōs obstetrīx pannōs lāvit,
Utcunque fortis exīlis puerpera.
Sbrūlius
Exīstimant enim omnēs hēic, Exīlis, nōmen esse, quum sit verbum. Adscrībam verba Porphyriōnis, sī tamen illīus esse crēdendum est: Exīlem autem, inquit, sub illā speciē, quasi puerperiō facta sit dēfōrmis: per exīlitātem corporis maciem nātūrālem dīcit. Pudendus lāpsus, sī vir tantus nōn sēnsit, metrī lēgem reclāmāre huic sēnsuī. Neque enim quārtus locus admittit spondaeum. Vērum poëta iocātur, illam vērē peperisse, quanquam nōn diū languisset ac dēcubisset ā partū, sed statim exsilisset ē lectō, quemadmodum solent quaedam fortēs puerperae.
Hilārius
Habēmus tibi grātiam, Sbrūlī, quī tam lautē condiēris ōva nostra.
Leōnardus
Istī nōn dissimile est, quod legitur in prīmō Ōdārum librō. Ōdae initium est: Tū nē quaesieris. Sīc autem habet cōnstāns lēctiō: Neu Babylōniōs Tentāris numerōs, ut melius quidquid erit patī. Hunc locum ita trānseunt veterēs interpretēs, quasi nihil habeat scrupulī: sōlus Mancīnellus sentiēns ōrātiōnem imperfectam, iubet addī, possīs.
Sbrūlius
Habēs aliquid hāc dē rē compertius?
Leōnardus
Nesciō, sed mihi vidētur Horātius Graecī sermōnis idiōma reddidisse, quod nūllus poëtārum facit libentius aut frequentius: nam Graecīs est familiāre aparemphaton adiungere huic dictiōnī ὡς et ὥστε. Sīc Horātius, ut patī, prō, ut patiāris. Quanquam quod dīvīnat Mancīnellus, nōn est prorsus absurdum.
Hilārius
Mihi vehementer arridet quod dīcis. Curre, Mūs, et adfer sī quid est reliquum.
Cratō
Quid istūc est novārum dēliciārum?
Hilārius
Hic est cucumis sectus in lāminulās: hoc est iūs ex coctīs intestīnīs cucurbitae; conducit lūbricandīs intestīnīs.
Sbrūlius
Ō coenam vērē medicam!
Hilārius
Bonī cōnsulite. Mox aderit gallīna ex corte nostrā.
Sbrūlius
Commūtābimus tibi nōmen, et prō Hilāriō vocābimus Apicium.
Hilārius
Age nunc, rīdēte quantum volētis; crās fortasse sēriō laudābitis hanc coenam.
Sbrūlius
Quī sīc?
Hilārius
Quum sēnseris tibi probē condītum esse prandium.
Sbrūlius
Fāme(12)?
Hilārius
Scīlicet.
Carīnus
Scis, Hilārī, quid prōvinciae tē vellem suscipere?
Hilārius
Sciam, sī dīxeris.
Carīnus
Chorus canit hymnōs quōsdam nōn indoctōs, sed per indoctōs multīs locīs dēprāvātōs: eōs cuperem tuā operā nōbīs restitūī. Ut autem exemplum prōferam, ita canimus:
Carīnus
Hostis Herōdēs impie,
Chrīstum venīre quid timēs?
Carīnus
Ōrdō dictiōnis ūnīus inversus geminum vitium invēxit carminī. Nam hostis, quum trochaeum efficiat, nūllum habet locum in carmine iambicō, et Herō, spondaeus, nōn recipitur in sēde secundā. Nec dubium est, quīn versus ita prīmum scrīptus sit: Herōdēs, hostis impie. Iam epithetum, impie, mollius cohaeret cum hostis, quam cum Herōdēs. Porrō quoniam Herōdēs dictiō Graeca est, η vertitur in ε, in cāsū vocandī, ut Σωκράτης, ὧ Σώκρατες, quemadmodum et in Ἀγάμεμνον ω mega rēctī cāsūs vertitur in ο micron. Rursus ita canimus hymnum:
Carīnus
Iēsū corōna virginum,
Quem māter illa cēpit,
Quae sōla virgō parturit.
Carīnus
Dubium nōn est, quīn concipit sit prōnūntiāndum; nam temporis hypallagē grātiam etiam addit sermōnī. Rīdiculum autem est nōs offendī in concipit, quum sequātur parturit.
Hilārius
Istīus generis et ipse permulta offendī, nec pigēbit ōlim huic reī aliquot diērum opellam dare. Nam mihi vidētur Ambrōsius in hoc carmine nōn parum habēre grātiae: adeō ferē fīnit dīmetrum dictiōne trīsyllabā, et caesūram ferē collocat in fīne dictiōnis. Id crebrius apud eum fit, quam ut cāsus vidērī possit. Sī quaeritis exemplum: Deus creātor, hēic est penthemimeris; accinitur omnium: polīque rēctor, accinitur, vestiēns: Diem decōrō, accinitur, lūmine: Noctem sopōris, accinitur, grātiā. Sed adest gallīna satis obēsa, quae mihi tōtīs decem annīs peperit ōva, et exclūsit pullōs.
Cratō
Indīgna erat quae necārētur.
Carīnus
Sī licet aliquid admiscēre dē studiīs sevēriōribus, habeō, quod prōpōnam.
Hilārius
Modō nē nimium sit tetricum.
Carīnus
Nōn est. Coepī nūper legere Senecae epistolās, et in ipsō statim portū, quod āiunt, impēgī. Locus est in prīmā epistolā: Et sī volueris, inquit, attendere, māgna vītae pars ēlābitur male agentibus, maxima nihil agentibus, tōta aliud agentibus. In hāc sententiā affectat nesciō quid argūtiae, quod ego nōn satis assequor.
Leōnardus
Dīvīnābō, sī volēs.
Carīnus
Maximē.
Leōnardus
Nēmō perpetuō peccat; et tamen luxū, libīdine, ambitiōne, cēterīsque vitiīs, māgna vītae pars perit; sed multō maior vītae portiō perit nihil agentibus. Porrō nihil agere dīcuntur, nōn quī vīvunt in ōtiō, sed quī rēbus frivolīs et nihil ad fēlīcitātem condūcentibus occupantur. Inde prōverbium: Satius est cessāre, quam nihil agere. Sed tōta vīta perit aliud agentibus. Aliud agere dīcitur, quī nōn est attentus ad id, quod agit. Perit igitur tōta vīta, quoniam quum vacāmus vitiīs, aliud agimus: dum vacāmus frivolīs, aliud agimus: dum studēmus philosophiae, quoniam id facimus supīnē et oscitanter, aliud agimus, parum attentī, velut ad rem minimē sēriam. Haec interpretātiō sī parum arridet, numerētur haec sententia Senecae inter eās, quās in hoc scrīptōre damnat A. Gellius, ut frīvolē argūtās.
Hilārius
Mihi sānē satis arridet. (Sed interim strenūē ad gallīnam. Nōlim vōs fallī; nihil praetereā parātī est.) Quadrat enim ad id quod praecessit: Turpissima est iactūra, quae per neglegentiam fit. Id autem dēclārat hāc trīmembrī sententiā. At paullō post videor mihi vidēre mendum: Mortem nōn prōspicimus(13). Māgna pars ēius iam praeteriit. Nam legendum arbitror, Mortem prōspicimus. Prōspicimus enim quae procul absunt, quum mors māgna ex parte praeterierit nōbīs.
Leōnardus
Sī sibi permittunt philosophī, ut aliquandō dīvertant in prāta Mūsārum, fortasse nōn vidēbitur absurdum, sī nōs aliquandō vel animī grātiā dīvertāmus in illōrum regiōnem.
Hilārius
Quidnī?
Leōnardus
Quum nūper relegerem librum Aristotelīs, quem īnscrīpsit περὶ τῶν ἐλέγχων, quōrum argūmentum est rhētoribus cum philosophīs māgnā ex parte commūne, comperī īnsīgnēs errōrēs interpretum. Neque dubitandum est, quīn hēic, quī Graecē nesciunt, in multīs locīs ēgregiē dēlīrārint(14). Aristotelēs enim prōpōnit hūiusmodī genus ambiguī, quod nāscitur ex vōce, quae eadem dēclārat dīversa: ὅ τι μανθάνουσιν οἱ ἐπιστάμενοι· τὰ γὰρ ἀποστοματιζόμενα μανθάνουσιν οἱ γραμματικοί · τὸ γὰρ μανθάνειν ὁμώνυμον, τό, τε ξυνιέναι χρώμενον τῇ ἐπιστήμῃ, καὶ τὸ λαμβάνειν τὴν ἐπιστήμην. Id vertērunt hunc in modum: Quoniam discunt scientēs: Nam secundum os grammaticī discunt. Discere enim aequivocum, ad intelligere eum, quī ūtitur disciplīnā, et accipere disciplīnam.
Hilārius
Vīsus es mihi nunc Hebraicē loquī, nōn Latīnē.
Leōnardus
Estne quisquam vestrum, quī audīvit hēic ūllam vōcem aequivocam?
Hilārius
Nūllam.
Leōnardus
Quid igitur stultius, quam id velle vertere, quod vertī nōn poterat? Neque enim quemadmodum Graecīs μανθάνειν sonat μαθεῖν et μαθητεύειν: ita Latīnīs discere doctrinam accipere aut trādere. Quanquam an hoc sit vērum, nesciō: magis arbitror sīc, μανθάνειν esse anceps apud Graecōs, quemadmodum cognōscere apud Latīnōs. Cognōscit enim quī nōvit, et cognōscit iūdex quī discit caussam. Sīc, opīnor, Graecīs μανθάνειν dīscitur praeceptor, quī exigit praelecta puerīs, et puerī quibus praelegitur. Quam vērō venustē reddidit, τὰ γὰρ ἀποστοματιζόμενα μανθάνουσιν οἱ γραμματικοί, Nam secundum os grammaticī discunt, quum vertere dēbuerit: Nam grammaticī quae dictant, docent. Hic interpretis erat aliud exemplum suppōnere, quod nōn eadem verba, sed eandem reī speciem exhibēret. Quanquam hoc locō suspīcor etiam in Graecā scrīptūrā nōnnihil esse mendae; scrībendum autem, ὁμώνυμον τῷ τε ξυνιέναι καὶ τῷ λαμβάνειν. Paulō post subīcit aliud exemplum ambiguī, quod nāscitur nōn ex variō vōcis ēiusdem sīgnificātū, sed ex dīversā connexiōne: τὸ βούλεσθαι λαβεῖν με τοὺς πολεμίους, Velle mē accipere pugnantēs. Sīc enim vertit, prō eō quod erat, Velle mē capere hostēs. Et, sī legās βούλεσθε, sermō fit dīlūcidior: Vultis mē capere hostēs? Nam prōnōmen potest praecēdere verbum capere, et potest sequī. Sī praecedat, hic erat sēnsus: Vultis, ut ego capiam hostēs? Sī sequātur, erit hic: Vultis, ut hostēs mē capiant? Subīcit ēiusdem generis aliud exemplum, ἆρα ὅ τις γινώσκει, τοῦτο γινώσκει: id est, An quod quis nōvit, hoc nōvit. Ambiguitās est in τοῦτο. Id sī sūmātur accūsandī cāsū, sēnsus erit: Quidquid alicuī cōgnitum est, id illī cōgnitum esse. Sīn nōminandī cāsū, sēnsus hic erit: Quam rem quis intellegit, ea intellegit? quasi cognōscī nōn possit, nisi quod vicissim cognōscat. Rursus aliud subīcit, ἆρα ὅ τις ὁρᾷ τοῦτο ὁρᾷ; ὁρᾷ δὲ τὸν κίονα· ὥστε ὁρᾷ ὁ κίων: an quod quis videt, id videt? sed videt columnam, columna igitur videt. Rursus in τοῦτο est ambiguitās, quam prius indicāvimus. Vērum haec utcunque reddī poterant Latīnīs auribus: quod sequitur, nūllō modō reddī poterat: ἆρα ὃ σὺ φῂς εἶναι, τοῦτο σὺ φῂς εἶναι; φῂς δὲ λίθον εἶναι· σὺ ἄρα φῃς λίθος εἶναι. Quod illī sīc reddidērunt: Putās quod tū dīcis esse, hoc tū dīcis esse: dīcis autem lapidem esse, tū ergō lapis dīcis esse. Obsecrō, quis omnīnō sēnsus hūmānus ex hīs verbīs percipī possit? Ambiguitās enim partim pendet ex idiōmate Graecī sermōnis, quae est in maiōre ac minōre: quanquam in maiōre est et alia ambiguitās, in duābus dictiōnibus ὅ et τοῦτο, quae sī capiantur nōminandī cāsū, sēnsus erit: Quidquid tē dīcis esse, hoc tū es. Sīn accūsandī, sēnsus erit: Quamcunque rem tū dīcis esse, eam dīcis esse, et ad hunc sēnsum subsūmit, λίθον φῃς εἶναι. Sed ad priōrem colligit, σὺ ἄρα φῃς λίθος εἶναι. Graecī sermōnis proprietātem semel ausus est imitārī Catullus:
Leōnardus
Phasēlus iste, quem vidētis, hospitēs,
Āit fuisse nāvium celerrimum.
Leōnardus
Sīc enim ferēbātur hic versus in antiquiōribus ēditiōnibus. Hoc ignōrātō, necesse est multīs modīs dēlīrāre eōs, quī in haec loca scrībunt commentāriōs. Nē id quidem, quod inibi continenter sequitur, Latīnō potest esse perspicuum. Καὶ ἆρά ἔστι σιγῶντα λέγειν; διττὸν γὰρ ἐστὶ τό σιγῶντα λέγειν, τό τε τὸν λέγοντα σιγᾷν, καὶ τὸ τὰ λεγόμενα. Id reddidērunt hunc in modum: Et putās, est tacentem dīcere? Duplex enim est, tacentem dīcere, et hunc dīcere tacentem, et quae dīcuntur. An nōn haec Sybillae foliīs obscūriōra?
Hilārius
Mihi nec Graeca satis liquent.
Leōnardus
Expōnam prō meā dīvīnātiōne: An possibile est tacentem dīcere? Haec interrogātiō duplicem habet sēnsum, quōrum alter est falsus et absurdus, alter esse potest vērus. Nam fierī nōn potest, ut quī loquitur, nōn dīcat ea quae loquitur, hoc est, ut loquendō taceat: sed fierī potest, ut is, quī loquitur, taceat eum quī loquitur. Quanquam hoc exemplum recidit in alteram fōrmam, quam paullō post subīcit. Rursus illud admīror, quod mox in genere ambiguitātis, quae nāscitur ex plūribus dictiōnibus coniūnctīs, mūtārint Graecī vōcem saeculī in litterās, ἐπίστασθαι τὰ γράμματα, quum Latīnī cōdicēs habeant, scīre saeculum. Hēic enim duplex sēnsus nāscitur, vel ut ipsum saeculum sciat aliquid, vel ut aliquis sciat saeculum. Vērum hoc mollius est in αἰῶνα sīve in κόσμον, quam in γράμματα. Nam litterae dīcuntur absurdē scīre quippiam. Vērum nihil absurdī sit, sī quis dīcat, aliquid nostrō saeculō nōtum esse, aut aliquem nōsse suum saeculum. Iam aliquantō post, ubi prōpōnit exemplum ambiguī ex accentū, nōn veritus est interpres prō verbīs Homerī suppōnere Virgiliāna, quum eadem fuerit necessitās in illō exemplō, quidquid dīcis esse, hoc est. Ex Homerō refert Aristotelēs, οὐ καταπύθεται ὄμβρῳ. Sī οὗ adspīrētur ac circumflectātur, sonat, Cūius computrēscit pluviā: sīn οὗ sit exīle et acūtum, sonat, Nōn computrēscit pluviā. Atque hoc quidem sumptum est ex Iliad. ψ. Alterum est, Διδόμεν δέ οἱ εὖχος ἀρέσθαι: accentū collocātō super penultimam sonat, concēde illī: sīn super prīmam, δίδομεν, sonat, damus. At poëta nōn sentit Iovem dīcere, concēdimus illī: sed Iuppiter mandat ipsī somniō, ut illī, ad quem mittitur, concēdat potīrī vōtō. Dictum est enim διδόμεν prō διδόναι. Prō hīs duōbus Homericīs subīcērunt haec ex nostrīs poëtīs, velut illud ex Ōdīs Horātiī:
Leōnardus
Mē tuō longās pereunte noctēs,
Lȳdia, dormīs.
Leōnardus
Etenim sī accentus sit in, Mē, correptō, et Tū, sit grave, ūnica dictiō est, Metuō(15), id est, timeō. Quanquam haec ambiguitās pendet nōn sōlum ex accentū, vērum etiam ex compositiōne. Alterum supposuērunt ex Vergiliō:
Leōnardus
Heu quia nam tantī cinxērunt aethera nymbi!
Leōnardus
Quanquam haec quoque ex compositiōne nāscitur ambiguitās.
Hilārius
Sunt ista quidem argūta, dīgnaque cōgnitū, Leōnarde: sed interim vereor, nē cuī convīvium hoc sophisticum videātur magis, quam poëticum: aliās, sī vidēbitur, vel tōtum diem vēnābimur Elenchōs in Elenchīs.
Leōnardus
Hoc est, in lūcō ligna, in marī quaerēmus aquam.
Hilārius
Ubi est meus Mūs?
Mūs
Adest.
Hilārius
Mone Margārētam, ut trādat bellāria.
Mūs
Adeō.
Hilārius
Rursus adēs vacuus?
Mūs
Negat sē dē bellāriīs cōgitāsse, et ait satis diū sessum esse.
Hilārius
Vereor nē sī diūtius hēic philosophēmur, illa nōbīs mēnsam subvertat, quemadmodum Xanthippē Sōcratī: cōnsultius est igitur, ut bellāria sūmāmus in hortō: ibi simul et ambulābimus, et līberē nūgābimur. Intereā sibi quisque decerpat ex arbore quod lubet.
Convīvae
Placet cōnsilium.
Hilārius
Est illīc fonticulus quōvīs vīnō suāvior.
Carīnus
Quī fit, ut hortus tuus magis niteat, quam aula?
Hilārius
Quia hēic versor frequentius. Sī quid arridet hēic, nē parcite nostrīs opibus hortēnsibus. Iam sī satis vidētur deambulātum, quid sī cōnsidāmus hūc sub tiliā et Mūsās ciēāmus?
Parthēnius
Age fiat.
Hilārius
Thēma suppeditet hortus ipse.
Parthēnius
Sī praecesseris, sequēmur.
Hilārius
Age faciam. Praepostērē facit, cuī variīs dēliciīs niteat hortus, quum animum habeat nūllīs disciplīnīs, nūllīs virtūtibus excultum.
Leōnardus
Crēdēmus adesse Mūsās, sī reddideris eandem sententiam carmine.
Hilārius
Hoc mihi longē prōclīvius, prōsam ōrātiōnem vertere carmine, quam argentum commūtāre aurō.
Leōnardus
Dīc igitur.
Hilārius
Cuī renitet hortus undīquaque flōsculīs,
Animumque nūllīs expolītum dōtibus
Squālēre patitur, is facit praepostērē
Hilārius
Habētis carmen Mūsīs et Apolline nūllō(16). Sed ēlegāns fuerit, sī singulī hanc sententiam dīversō genere carminis reddātis.
Leōnardus
Quī vīcerit, quid praemiī feret?
Hilārius
Hunc calathum onustum mālīs, aut prūnīs aut cerasīs, aut mespilīs, aut pīrīs, aut sī quid aliud magis adblanditur(17).
Leōnardus
Quis erit arbiter certāminis?
Hilārius
Quis, nisi Cratō? Et idcircō sōlus nōn certābit, quō magis auscultet.
Cratō
Vereor nē tālem sītis habitūrī iūdicem, quālem ōlim habēbant coccyx(18) et luscinia, inter sē dē canendī glōriā dēcertantēs.
Hilārius
Sat est, sī placēs omnibus.
Convīvae
Placet arbiter; incipe, Leōnarde.
Leōnardus
Cuī tot dēliciīs renidet hortus,
Herbīs, flōribus, arborumque fētū
Et multō et variō, nec excolendum
Cūrat pectus et artibus probātīs,
Et virtūtibus, is mihi vidētur
Laevō iūdiciō, parumque rēctō.
Leōnardus
DĪXĪ.
Hilārius
Carīnus arrodit unguem(19); exspectāmus aliquid ēlabōrātum.
Carīnus
Nūlla adest Mūsa.
Carīnus
Cūra cuī est, ut niteat hortus flōsculīs ac fētibus,
Neglegentī excolere pectus disciplīnīs optimīs:
Hic labōre mihi, ut vidētur, ringitur praeposterō.
Hilārius
Nōn frūstrā arrōsus est unguis.
Eubulus
Quoniam ōrdō mē vocat, nē nihil adferam:
Eubulus
Quī studet, ut variīs niteat cultissimus hortus
Dēliciīs, patiēns animum squālēre, nec ūllīs
Artibus expoliēns, huic est praepostera cūra.
Hilārius
Nōn est, cūr exstimulēmus Sbrūlium. Nam ille sīc scatet versibus, ut plērumque vel imprūdēns effundat carmina.
Sbrūlius
Cuī vernat hortus cultus et ēlegāns,
Nec pectus ūllīs artibus excolit,
Praepostera is cūrā labōrat.
Sit ratiō tibi prīma mentis.
Parthēnius
Quisquis accūrat, variīs ut hortus
Flōribus vērnet, neque pectus idem
Artibus sānctīs colit, hunc habet praepostera cūra.
Hilārius
Nunc experiāmur, cuī hortus suppeditet plūrēs sententiās.
Leōnardus
Quid nī faciat, tam dīves? Vel hoc rosētum mihi suggeret quod dīcam. Ut brevis est rosae nitor, ita fūgāx est iuventūs: properās carpere rosam prius, quam marcēscat; magis adnītendum est, nē sine frūctū tibi effluat iuventūs.
Hilārius
Thēma satis aptum carminī.
Carīnus
Ut inter arborēs suus cuīque fētus est, ita inter hominēs suae cuīque dōtēs sunt.
Eubulus
Ut terra, sī excolātur, variās opēs gignit in ūsūs hūmānōs, neglēcta spīnīs ac vēpribus obdūcitur: ita hominis ingenium, sī excolātur optimīs studiīs, plūrimās ēdit virtūtēs; sīn neglegās, variīs occupātur vitiīs.
Sbrūlius
Hortus quotannīs colendus est, ut niteat: animus, semel excultus honestīs studiīs, perpetuō flōret ac vērnat.
Parthēnius
Ut amoēnitās hortōrum nōn avocat animum ab honestīs studiīs, sed ad haec invītat potius: ita quaerendī sunt lūsūs ac iocī, quī nōn absunt ā litterīs.
Hilārius
Euge, videō exāmen sententiārum. Nunc ad versūs: sed antequam id aggrediāmur, meā sententiā, fuerit exercitātiō nec inēlegāns, nec infrūgifera, sī prīmam sententiam totiēs reddāmus Graecīs versiculīs, quotiēs reddidimus Latīnīs. Hēic auspicābitur Leōnardus, iam ōlim familiāris Mūsīs Graecānicīs.
Leōnardus
Ineptiam, sī iubēs.
Hilārius
Iubeō atque imperō.
Leōnardus
Ὧ χῆπός ἐστιν ἄνθεσιν γελῶν καλοῖς
Ὁ δὲ νοῦς μάλ᾽αὐχμῶν τοῖς καλοῖς μαθήμασιν,
Οὐκ ἔστι κομψὸς οὗτος, οὐκ ὀρθῶς φρονεῖ,
Περὶ πλείονος ποιῶν τὰ φαῦλ᾽ἢ κρείττονα.
Leōnardus
Ego praesūlem(20) ēgī; succēdet quī volet.
Hilārius
Carīnus.
Carīnus
Immō Hilārius.
Leōnardus
Sed videō Margārētam intervenīre; adfert nesciō quid dēliciārum.
Hilārius
Sī id fēcerit, mē fefellārit mea fūria. Quid adfers?
Margārēta
Sināpī, quō condiātis vestra bellāria. An nōn pudet hēic garrīre in multam noctem, et posteā vōs poëtae multa blaterātis in loquācitātem foeminārum?
Cratō
Haud male monet Margārēta: iam tempus est ut suum quisque nīdum adeat; aliās in hoc pulcherrimō certāminis genere vel solidum diem cōnsūmēmus.
Hilārius
Sed cuī addīcis praemium?
Cratō
In praesentiā quidem mihi ipsī addīcō. Nūllus enim vīcit praeter ūnum mē.
Hilārius
Quī vīcistī, quī nōn certāveris?
Cratō
Vōs certāstis, at nōn dēcertāstis. Ego, quod nēmō vestrum potuit, vīcī Margārētam.
Carīnus
Hilārī, aequum postulat; auferat calathum.

Footnotes

(1). Levis apparātus] Iambicī trīmetrī sunt, ūsque ad Euge. Sī rotātilēs, Trochaicī, sunt tetrametrī, ūsque ad Quanquam, etc.
(2). Sēssilēs lactūcās] Quod nōn erigant sēsē, sed humī spargant sēsē.
(3). Buteam] Allūdit ad gemmam laudātissimam: et Graecī bētam appellant βλίτον, unde bliteos appellant stultōs ac nihilī, eō quod bēta vīlis et insipida herba est.
(4). Galateam] Galatea ā colōre lacteō. Euterpē ā dēlectandō, Mūsae nōmen est. Calliopē ā pulchritūdine vōcis. Callirrhoē Nympha quod pulchrē fluat. Melissa apis; opīnor fuisse ancillam Chrȳsippī. Baucis anus et paupercula, apud Ōvidium.
(5). Splendida bīlis] Allūsit ad illud Hōrāt. Sīve aliud nōmen, iussit quod splendida bīlis, id est, īnsānia.
(6). Hēc carmen Plīn. indicat ūsurpārī solēre in magicīs remediīs, id est, Fugite canthāridēs, lupus crūdēlis vōs persequitur. Cantharis, īnfēctī genus, venēnum habēns lēthāle.
(7). Mercuriī caduceum] Hāc virgā dat et adimit somnōs: hāc animās ēvocat orcō et rursum quās velit in tartara mittit. Lege Virg. in 4. Aen.
(8). Mīcant digitīs] Rūsticōrum lūsus est, vulgāris etiamnum Italiae. Vidē prōverbium. Dīgnus quīcum in tenebrīs mīcēs. Metiēbantur versūs sublātīs ac repressīs digitīs: id mulier pūtat esse mīcāre digitīs.
(9). Sine persōnā.
(10). Vītis claviculīs] Nātūra addit vītium palmitibus lāqueōs quōsdam, quibus repit et alligat sēsē. Hās Plīnius vocat laviculās, lib. 23 in prōlogō.
(11). Ē clāvīs] Perversē respondet, quasi parvōs clāvōs iusserit contundī.
(12). Fāme] Allūsit ad dictum Sōcratis, quī dīxit, fāmem esse condīmentum omnium et iūcundissimum, et minimō parābile.
(13). Prōspicimus] Prōspicimus quae ā fronte sunt, sed procul. Respicimus ā tergō relicta.
(14). Metuō] Metuō Hōrātius dīvīsit, ut subaudiās Amīcō.
(15). Elenchīs] Id est, redargūtiōnibus. ἐλέγχειν enim redarguere est.
(16). Et Apolline nūllō] Allūsit ad illud Mārtī. Mūsīs et Apolline nūllō Quod scrībis versūs, hoc Cicerōnis habēs.
(17). Adblanditur] Id est, placet, sīcut arrīdēre dīcitur quod placet.
(18). Coccyx] Quī Latīnē dīcitur suculus, penultimā prōductā. Nōtus est apologus dē certāmine canendī inter lūsciniam et cūculum asinō iūdice.
(19). Arrodit unguem] Arrōdere unguem gestus est cōgitantis. Pers. Nec plūteum caedit, nec dēmorsōs sapit unguēs. Īdem, Chaerestrat unguem arrōdēns ait hoc.
(20). Ego praesūlem] Allūsit ad Saliōs sacerdōtēs Mārtis, nī fallor, quī saltābant in pompā: praesul autem, quī saltat prīmus. Est in quibusdam chorēīs mōs, ut ūnus sōlus auspicētur saltātiōnem. Unde quisquis aliīs cūnctantibus rem coepit, dīcitur incēpisse chorēam.
⟵ Previous Next ⟶