Colloquia Familiaria - Colloquium Quadrāgēsimum Sextum
Ἀγαμος γάμος sīve coniugium impar
Persōnae:
Petronius, Gabriel
Petronius, Gabriel
Petronius
Unde nōbīs Gabriel tam tetrīcā fronte(1)? Num ex antrō Trophōniī?
Gabriel
Imō ā nuptiīs.
Petronius
Numquam vīdī vultum minus nuptiālem. Nam quī nuptiīs interfuērunt, tōtōs posteā sex diēs solent hilāriōrēs amoeniorēsque vidērī, senēs etiam reiuvenēscere ad annōs decem. Quās igitur tū mihi nuptiās narrās? Mortis, opīnor, cum Marte?
Gabriel
Imō iuvenis generōsī cum puellā sēdecim annōs nātā, in quā nihil dēsīderēs, sīve fōrmam spectēs, sīve mōrēs, sīve genus, sīve fortūnam. Quid multīs? Iove marītō digna vidērī poterat.
Petronius
Huī! tam teneram puellam tam vetulō?
Gabriel
Rēgēs nōn senēscunt.
Petronius
Unde igitur istaec trīstitia? Fortasse spōnsō invidēs, quī tibi captātam praedam victor praeripu it.
Gabriel
Phy! nihil minus.
Petronius
Num tāle quid accidit, quāle memorant dē convīviō Lapitharum(2)?
Gabriel
Nēquāquam.
Petronius
Quid? an dēfuit Bacchī liquor?
Gabriel
Imō supererat.
Petronius
Nōn aderant tibīcinēs?
Gabriel
Et fīdicinēs et lyrīcinēs, et tubīcinēs et utrīcinēs.
Petronius
Quid igitur? Nōn aderat Hymenaeus?
Gabriel
Frūstrā tot vōcibus ciēbātur.
Petronius
Nec Charitēs?
Gabriel
Magis dīcās, sī vīdissēs.
Petronius
Nōn igitur saltātum est?
Gabriel
Imō miserē claudicātum.
Petronius
Nūllum ergō nūmen prosperius istās hilārābat nuptiās?
Gabriel
Nūllum omnīnō illīc aderat, praeter ūnam Deam, quae Graecīs dīcitur Psōra(7).
Petronius
Prūrīginōsās, opīnor, nuptiās dīcis.
Gabriel
Imō rūbīginōsās et pūrulentās.
Petronius
Sed quid est, mī Gabriel, quod haec commemorātiō tibi lachrymās etiam excutit?
Gabriel
Haec rēs, Petronī, vel silicī possit extundere lachrymās.
Petronius
Crēdō, sī silex vīdisset. Sed obsecrō tē, quidnam est hoc tantum malī? Nē cēlā, nec meum animum diūtius suspendītō.
Gabriel
Nōstī Lampridium Eubulum?
Petronius
Quō nōn alius in hāc urbe vir melior aut beātior.
Gabriel
Quid? eius fīliam Īphigeniam?
Petronius
Flōrem huius aetātis nōminā stī.
Gabriel
Sīc est. At scīs cui nūpserit?
Petronius
Sciam, sī dīxeris.
Gabriel
Nūpsit Pompiliō Blennō(8).
Petronius
Eīne Thrasōnī, quī nēminem nōn solet occīdere suīs glōriōsīs fābulīs?
Gabriel
Huic ipsī.
Petronius
At is iam ōlim celeber est in hāc urbe duābus potissimum rēbus, mendāciīs ac scabiē, quae nōndum suum habet nōmen, quum ipsa tam multōrum habeat nōmina.
Gabriel
Superbissima scabiēs est, quae nec leprae, nec elephantiāsī, nec līchenibus, nec podagrae, nec mentagrae cēdat, sī rēs veniat in certāmen.
Petronius
Ita praedicant medicōrum fīliī.
Gabriel
Quid ego nunc, Petronī? dēpingam puellam tibi nōn incognitam, quanquam plūrimum grātiae addidit ōrnātus nātīvō decōrī. Mī Petronī, dīxissēs deam quampiam esse. Nihil illam nōn decēbat. Interim prōdiit nōbīs beātus ille spōnsus, truncō nāsō, alteram trahēns tībiam, sed minus fēlīciter quam solent Suitsērī; manibus scabrīs, hālitū gravī, oculīs languidīs, capite obvīnctō; saniēs et ē nāribus et ex auribus fluēbat. Aliī digitōs habent annulātōs, ille etiam in femore gestat annulōs.
Petronius
Quid parentibus accidit, ut tālem fīliam tālī portentō committerent?
Gabriel
Nesciō, nisī quod hodiē plērīsque vidētur adempta mēns.
Petronius
Fortasse praedīves est.
Gabriel
Est affātim, sed aere aliēnō.
Petronius
Sī puella venēnō sustulisset ambōs avōs et aviās, quod gravius supplicium dē illā sūmī poterat?
Gabriel
Sī mīnxisset in patriōs cinerēs(9), satis poenārum datūra fuerat, tālī monstrō vel ōsculum dare coācta.
Petronius
Accēdō.
Gabriel
Mihi sānē factum hoc crūdēlius esse vidētur, quam sī illam nūdam obiēcissent ursīs(10), aut leōnibus, aut crocodīlīs. Nam aut ferae pepercissent tam īnsignī fōrmae, aut subita mors fīnīsset cruciātum.
Petronius
Vēra praedicās. Mihi plānē vidētur hoc factum Mezentiō dignum, quī mortua, ut inquit Marō, iungēbat corpora vīvīs, compōnēns manibusque manūs, atque ōribus ōra. Quanquam nec Mezentius, nī fallor, tam immānis erat, ut tam amābilem puellam cadāverī iungeret; nec ūllum cadāver est, cui nōn iungī malīs, quam tam putidō cadāverī; sīquidem hoc ipsum quod spīrat, merum est venēnum; quod loquitur, pestis est; quod contingit, mors est.
Gabriel
Iam tū mihi cōgitā, Petronī, quid voluptātis habitūra sint illa suāvia, illī complexūs, illī nocturnī lūsūs ac blanditiae?
Petronius
Theōlogōs nōnnumquam audīvī loquentēs dē imparī coniugiō. Istuc dēmum optimō iūre dīcī potest impar coniugium, quasi gemmam īnserās plumbō. Sed interim dēmīror tenerae virginisaudāciam. Solent enim tālēs puellae ad lēmūris aut larvae cōnspectum tantum nōn exanimārī; an haec audēbit tāle cadāver amplectī noctū?
Gabriel
Habet puella quod excūset auctōritātem parentum, importūnitātem amīcōrum, aetātis simplicitātem. Ego parentum vēsāniam satis mīrārī nōn possum. Quis enim fīliam habet tam īnfēlīcī fōrmā, quam collocāre velit hominī leprōsō?
Petronius
Nūllus, opīnor, sī modō vel unciōlam habeat sānae mentis. Mihi sī luscaesset, eademque clauda, nec minus dēfōrmis, quam fuit Thersītēs Homēricus, postrēmō indōtāta, recūsārem istiusmodī generum.
Gabriel
At haec luēs est omnī leprā tum tētrior, tum nocentior. Nam citius serpit, et subinde recurrit, ac frequenter occīdit; quum nōnnumquam lepra sinat hominem ad extrēmam usque senectūtem vīvere.
Petronius
Fortasse latēbat parentēs spōnsī morbus.
Gabriel
Imō pulchrē nōverant.
Petronius
Sī tam male volēbant fīliae, quīn potius īnsūtam culeō(11) prōiēcērunt in Scaldam.
Gabriel
Profectō levior fuisset īnsānia.
Petronius
Quae dōs commendābat illīs spōnsum? praecellit arte quāpiam?
Gabriel
Permultīs: strēnuus est ālēātor, pōtātor invictus, scortātor improbus, nūgandī mentiendīque artifex maximus, praedātor nōn sēgnis, dēcoctor eximius, comēssātor perditus. Quid multīs? quum scholae nōn profiteantur nisī septem artēs līberālēs, hic habet plūs quam decem illīberālēs.
Petronius
Aliquid tamen fuerit oportet, quod illum commendārit parentibus.
Gabriel
Nihil aliud quam glōriōsum equitis nōmen.
Petronius
Quālis eques, cui per scabiem vix in sellā sedēre licet? Sed fortassis habet lūculentās possessiōnēs.
Gabriel
Habuit mediōcrēs; sed ex prōterviā, quam fēcit, nihil superest praeter ūnam turriculam, unde excurrere solet ad praedam, eamque tam bellē īnstrūctam, ut nōlīs illīc porcōs tuōs alī. Sed interim numquam nōn habet arcēs in ōre, et feuda, aliaque magnifica nōmina; nusquam nōn affīgit sua īnsignia.
Petronius
Clypeus quod habet symbolum?
Gabriel
Trēs elephantōs aureōs in spatiō phoenīceō.
Petronius
Scīlicet elephās elephantī congruīt(12). Oportet autem hominem esse sanguinārium.
Gabriel
Imō vīnārium. Nam rubrō vīnō mīrum in modum dēlectātur; sīc tibi sanguinolentus est.
Petronius
Ad hauriendum igitur ūtilis est illī proboscis.
Gabriel
Maximē.
Petronius
Itaque īnsignia dēclārant magnum ac stolidum nebulōnem, vīnī gurgitem. Neque enim ille color sanguinis est, sed merī: et aureus elephās indicat, quidquid aurī nactus est, vīnō absūmī.
Gabriel
Sīc est.
Petronius
Quid igitur dōtis hic Thrasō cōnferet ad spōnsam?
Gabriel
Quid? maximam.
Petronius
Quī maximam dēcoctor?
Gabriel
Sine mē loquī; maximam, inquam, pessimamque scabiem.
Petronius
Ēmoriar, nī malim fīliam meam equō nūptam, quam tālī equitī.
Gabriel
At ego vel monachō nūptam malim. Imō hoc nōn est hominī nūbere, sed hominis cadāverī. Hoc spectāculum sī vīdissēs, dīc mihi tenuissēsne lachrymās?
Petronius
Quī potuissem, quī vix ista sine lachrymīs audiō? Adeōn' parentēs ad omnem nātūrālis pietātis affectum obsurduisse, ut fīliam ūnicam, puellam tālī fōrmā, tālī indole, tam amābilibus mōribus, tālī monstrō in servitūtem trāderent propter mendācem clypeum?
Gabriel
Atquī facinus hoc, quō nihil inveniās nec immānius nec crūdēlius nec magis impium, hodiē magnātum etiam lūdus est; quum expediat, eōs quī reīpūblicae trāctandae nāscuntur, esse quam prosperrimā valētūdine. Corporis enim habitus animī vim afficit. Certē hic morbus quidquid est hominī cerebrī solet exhaurīre. Ita fit ut reīpūblicae praesideant, quī nec animō bene valeant nec corpore.
Petronius
Nōn sōlum integrae mentis ac prosperā valētūdine convenit esse, quī reīpūblicae gubernāculīs assideant, vērum etiam fōrmā dignitāteque corporis praecellentēs. Quanquam enim prīma prīncipum commendātiō sint sapientia et integritās; tamen nōn nihil refert, quā speciē corporis sit, quī cēterīs imperat. Nam sī saevus est, multum invīdiae addit corporis dēfōrmitās: sīn probus et pius, grātior est pulchrō veniēns ē corpore virtūs.
Gabriel
Rēctē.
Petronius
Nōnne dēplōrant eārum īnfēlīcitātem, quārum coniugēs post perāctās nuptiās in lepram aut morbum incidunt comitiālem?
Gabriel
Meritō sānē.
Petronius
Quae igitur dēmentia est, ultrō fīliam plūsquam leprōsō trādere?
Gabriel
Plūsquam dēmentia est. Sī satrāpēs paret tollere catulōs, quaesō num ad generōsam foeminam admittet scabiōsum et ignāvum canem?
Petronius
Imō magnā cūrā dispiceret, ut undīquāque generōsum adiungeret, nē nāscantur hybrīdae(13).
Gabriel
Et sī dux augēre velit equitātum, num ad eximiam equam admitteret morbidum aut dēgenerem?
Petronius
Nē in commūne quidem stabulum reciperet morbidum, nē quā serpat malum ad aliōs.
Gabriel
Nec interim referre putant, quem admittant ad fīliam, et unde nāscantur līberī, nōn tantum in haereditātem omnium facultātum successūrī, vērum etiam rempūblicam moderātūrī?
Petronius
Nē rūsticus quidem quemvīs taurum admittit ad iuvencam, nec quemvīs equum iungit equae, nec quemvīs porcum scrophae; quum taurus gignātur arātrō, equus rhaedae, porcus culīnae.
Gabriel
Vidē quam perversa sint hominum iūdicia. Sī quis plēbēius patriciae puellae ōsculum obtrūdat, iniūriam putant bellō vindicandam.
Petronius
Acerrimō.
Gabriel
Et ipsī volentēs, scientēs, prūdentēs, id, quō nihil habent cārius, dēdunt abōminandō portentō, et prīvātim impiī in suam gentem et pūblicē in cīvitātem.
Petronius
Sī spōnsus subclaudicit aliōquī sānus, quam abhorrētur ā coniugiō! hoc tantum malum nōn imputātur in spōnsālibus.
Gabriel
Sī quis fīliam ēlocāvit Franciscānō, quanta abōminātiō, quanta dēplōrātiō male collocātae virginīs! at illa veste dētrāctā virum habet membrīs validīs. Ista tōtam aetātem trānsigit cum sēmivīvō cadāvere. Sī quā nūbit sacerdōtī, lūdunt in ūnctum(14); at haec peius ūnctō nūpsit.
Petronius
Vix hoc faciunt hostēs puellīs bellō captīs, vix pīrātae faciunt scelere abductīs; et hoc faciunt parentēs ūnicae fīliae, nec illīs datur ā magistrātū cūrātor?
Gabriel
Quōmodō medicus succurret phrenēticō, sī ipsum habeat phrenēsis?
Petronius
Atquī mīrum est, ā prīncipibus, quōrum mūnus est prōspicere reīpūblicae, dumtaxat in hīs quae ad corpus pertinent, quum in hoc genere nihil prius ac potius sit bonā valētūdine, heīc nūllum excōgitārī remedium. Tanta pestis bonam orbis partem occupāvit, et illī interim stertunt, quasi nihil ad rem pertineat.
Gabriel
Dē prīncipibus, Petronī, religiōsē loquendum est. Sed admove aurem; īnsusurrābō tria verba.
Petronius
Ō miseriam! utinam falsa praedicārēs!
Gabriel
Quot morbōrum genera nāscī putās ex vīnīs corrūptīs ac mīlle modīs īnfectīs?
Petronius
Innumera, sī quā medicīs fidēs.
Gabriel
Num heīc vigilant aedīlēs?
Petronius
Plānē vigilant in exigendīs vectīgālibus.
Gabriel
Quae sciēns nūbit morbidō, fortasse digna est suō malō, quod ascīvit ipsa sibi: quanquam sī prīncipātum gererem, utrumque sēmoverem ab urbānō commerciō. Cēterum sī quā nūpsisset huic obnoxiō luī, quī sē sānum mentītus esset, sī quis mihi summum pontificium dēlegāret, dīrimerem hoc coniugium, etsī sexcentīs tabulīs spōnsālibus(15) contrāctum esset.
Petronius
Quō colōre? Nam coniugium rīte contrāctum ab homine nōn potest dīrimī.
Gabriel
Quid? tibi vidētur rīte contrāctum, quod dolō malō contrāctum est? Nōn valet contrāctus, sī puella dēcepta servō nūpsit, quem putābat līberum. Hic cui nūpsit, servus est miserrimae dominae Psōrae; atque hoc īnfēlīcior est servitūs, quod illa nēminem manumittit, ut servitūtis miseriam aliquā lībertātis spēs cōnsōlārī possit.
Petronius
Sānē colōrem reperīstī.
Gabriel
Ad haec nōn est coniugium, nisī inter vīvōs. Heīc mortuō nūbitur.
Petronius
Repertus est alter color. Sed sīnerēs, opīnor, scabiōsās scabiōsīs nūbere, iūxtā vetus illud adāgium, ὅμοιον πρὸς ὅμοιον(16).
Gabriel
Sī hoc mihi licēret, quod expedīret reīpūblicae, sīnerem quidem iungī, sed iūnctōs exūrerem.
Petronius
Tum tū quidem Phalāridem agerēs, nōn prīncipem.
Gabriel
An tibi Phalāris vidētur medicus, quī secat digitōs aliquot, aut inūrit corporis partem, nē tōtum pereat? Mihi nōn vidētur ista crūdēlitās, sed misericordia. Quod utinam initiō nāscentis malī fuisset factum! Tum enim paucōrum exitiō tōtīus orbis salūtī cōnsulī poterat. Et huius factī reperīmus exemplum in Gallōrum annālibus.
Petronius
At mītius erat illōs castrārī ac summovērī.
Gabriel
Foemīnīs porrō quid facerēs?
Petronius
Adderem fībulās.
Gabriel
Ita quidem prōspectum esset, nē ex malīs corvīs(17) nāscantur mala ōva: sed fatēbor hoc esse mītius, sī tū fateāris illud esse tūtius. Nam prūriunt et exēctī; nec ūnō modō trānsilit malum, sed ōsculō, sed colloquiō, sed contāctū, sed compōtātiunculā serpit ad aliōs. Et vidēmus huic malō fatālem quandam malitiam adiūnctam, ut quisquis eō tenētur, vel nūllō suō commodō gaudeat quam plūrimīs suam affrīcāre scabiem. Iam summōtī possunt fugere, possunt vel noctū, vel ignōtīs impōnere: ā mortuīs vērō nihil est perīculī.
Petronius
Tūtius, fateor; sed haud sciō, an conveniat Chrīstiānae mānsuētūdinī.
Gabriel
Dīc age mihi: unde plūs perīculī, ā simplicibus fūribus, an ab istīs?
Petronius
Fateor, pecūniam multō vīliōrem bonā valētūdine.
Gabriel
Et tamen hōs Chrīstiānī suffīgimus in crucem; nec appellātur crūdēlitās, sed iūstitia; et sī rempūblicam spectēs, pietās est.
Petronius
Vērum ibi plectitur quī damnum dedit.
Gabriel
Hī scīlicet lucrum adferunt! Sed dēmus hoc malum multīs nūllā suā culpā contrāctum, quum tamen paucōs reperiās, quibus eam luem nōn conciliārit nēquitia: iūrecōnsultī docent, interdum innoxiōs rēctē occīdī, sī id magnopere intersit reīpūblicae; quemadmodum Graecī post ēversam Troiam occīdērunt Astyānactem Hectoris fīlium, nē per illum bellum īnstaurārētur. Nec putant impium(18), post exstīnctum tyrannum, et līberōs innoxiōs trucīdārī. Quid quod numquam nōn bellāmus Chrīstiānī, neque tamen nescīmus in bellīs maximam malōrum partem ad eōs redīre, quī nihil commeruērunt? Idem ūsū venit in repressālibus(19), quae vocant. Quī laesit, in tūtō est, et spoliātur negōtiātor, quī nē factum quidem audīvit, tantum abest ut in culpā fuerit. Quod sī tālibus remediīs ūtimur in rēbus nōn ita magnī mōmentī, quid cēnsēs faciendum in rē omnium atrōcissimā?
Petronius
Vincor vērīs.
Gabriel
Tum illud mihi perpende. Apud Italōs ut prīmum scintillāre coepit pestilentia, occlūduntur aedēs: quī labōrantī īnserviunt, summōventur ā pūblicō. Hoc quidam appellant inhūmānitātem, quum summa sit hūmānitās, sīquidem hāc vigilantiā fit, ut paucīs fūneribus sōpiātur malum. At quanta est hūmānitās, tot mīllium vītae cōnsulī? Sunt quī parum hospitāle putant, quod Ītalī in rūmōre pestilentiae tempore vespertīnō hospitem portīs submovent, cōguntque sub diō noctem agere: at pietās est, paucōrum incommōdō maximō reīpūblicae bonō prōspicere. Quidam sibi valdē fortēs videntur et officiōsī, quod ausint ad quemvīs pestilentiā labōrantem accēdere, etsī nihil illīc habeant negōtiī. At dum reversī domum īnficiunt uxōrēs, līberōs ac tōtam familiam, quid eā fortitūdine stultius, quid officiō inofficiōsius, ut salūtēs aliēnum, tibi cārissimōs in praesēns vītae discrīmen addūcere? Heīc tamen quantō minus est perīculī ā pestilentiā, quam ab hāc scabiē? Rārius afflat propinquōs, nec ferē senēs attingit; et quōs attigit, aut citō līberat, aut restituit sānitātī, pūriōrēs etiam quam anteā fuerant. Haec quid aliud quam perpetua mors est, vel, ut vērius dīcam, sepultūra? Obvolvuntur linteīs et unguentīs mōre cadāverum.
Petronius
Vērissima narrās. Saltem īdem cūrae dandum erat huic tam exitiālī malō, quod dātur leprōsīs. Aut sī hoc quoque nimium est, nēmō barbae silvam patiātur sibi dēmetī, aut sibi quisque tōnsōrem praebeat.
Gabriel
Quid sī uterque claudat ōs?
Petronius
Afflant nāribus malum.
Gabriel
Est et istī malō remedium.
Petronius
Quodnam?
Gabriel
Ut, quod solent Alcūmīcī, addant persōnam quae per vitrēās fenestēllās praebeat lūmen oculīs, ōrī nāribusque respīrātiōnem, cornū ā persōnā per axillās in tergum porrēctō.
Petronius
Bellē, sī nihil metuendum est ā contāctū digitōrum, linteōrum, pectinis, et forficis.
Gabriel
Optimum igitur, barbam usque ad genua dēmittere.
Petronius
Ita vidētur. Deinde fīat ēdictum, nē quis īdem sit tōnsor et chīrurgus.
Gabriel
Ad famem relēgās tōnsōrēs.
Petronius
Minuant sūmptūs, et aliquantō plūris rādant.
Gabriel
Estō.
Petronius
Tum ferātur lēx, nē quis cum aliō pōculum habeat commūne.
Gabriel
Istam vix recipiat Anglia.
Petronius
Nēve duo misceantur eōdem lectō praeter uxōrem et marītum.
Gabriel
Placet.
Petronius
Ad haec in dīversōriīs nē quis hospes indormīat linteīs, in quibus alius indormiit.
Gabriel
Quid faciēs Germānīs, quī vix lavant bis in annō?
Petronius
Exstīmulent lōtrīcēs. Praetereā tollātur mōs quamvīs vetustus salūtandī ōsculō.
Gabriel
Etiamne in templīs?
Petronius
Tabellae suam quisque oppōnat manum.
Gabriel
Quid dē colloquiō?
Petronius
Vītētur illud Homēricum: Ἄγχι σχὼν κεφαλήν(20); et vicissim quī auscultat, comprimat labra.
Gabriel
Vix istīs lēgibus suffecerint duodecim tabulae.
Petronius
Sed quid cōnsulās interim īnfēlīcī puellae?
Gabriel
Quid? nisī ut libenter sit misera, quō sit minus misera; et suāviō coniugis oppōnat manum; tum armāta cum illō dormiat.
Petronius
Quōnam hinc properās?
Gabriel
Recta in mūsēum.
Petronius
Quid factūrus?
Gabriel
Prō epithalāmiō, quod postulant, scrīptūrus epitāphium.(21)
Footnotes
(1). Num ex antrō: Quī ex antrō Trophōniī prōdeunt, trīstissimī sunt. Lēge proverbium.
(2). Quāle memorant: Cruentae fuērunt nuptiae Lapitharum.
(3). Nē musca quidem: Vidē proverbium. Charis grātia.
(4). Nec prōnuba Iūnō: Daemonia sunt quae nuptiās auspīcātās et fēlīcēs reddere crēdita sunt.
(5). Id est, impiās.
(6). Id est, sine nuptiīs nuptiās.
(7). Psōra: Scabiēs et prūrītus.
(8). Blennō: Blennus, ignāvus et fatuus: aliquandō et mūcōsus.
(9). Sī mīnxisset: Id est, gravius aliquod flāgitium commīsisset. Vidē proverbium.
(10). Obiēcissent ursīs: Apud veterēs damnī obiēcī solebant aliquandō ferīs.
(11). Culeō: Saccus quō obvolūtī parricīdiī reī prōiciēbantur in fluvium.
(12). Elephās: Hoc dīcit ob id, quod quī scabiē Gallicā labōrant, ab Elephantiācīs nōn multum fōrmā dīstant.
(13). Hybrīdae: Catulī quī ex parentibus dīversae nātūrae et studīs nāscuntur.
(14). Peius ūnctō: Alludit tācitē ad unguenta et cataplāsmata illōrum quī Gallicā scabiē sunt īnfectī.
(15). Tabulae spōnsālēs: Scrīptī cōdicillī inītī mātrimōniī dē pactō et lēgātō, ut aiunt.
(16). Id est, simile similī gaudet.
(17). Ex malīs corvīs: Vidē proverbium, Malī corvī malum ōvum.
(18). Nec putant impium: Unde proverbium, Stultus, quī patre caesō līberīs pepercerit.
(19). Repressālia: Est potestās quae crēditōrī in suā patriā, contrā dēbitōrem in aliēnā, iūs suum persequī licet.
(20). Id est, propius admovēns caput. Ὀδυσ. α.
(21). Epithalamium: Carmen quod in nuptīs decantārī consuevit. Epitaphium inscriptiō sepulchrī.