Praetextata Latine Loquendi Ratio - Colloquium Trīcēsimum Quārtum

Expectātus tandem atque grātus nōbīs est dulcissime Gerbrande tuus adventus. Abfuistī bene diū. Diūtissimē tē passus es dēsiderārī. Crēdō, sī diērum numerum bene subdūxī, et ad calculum vocāvī, plūs mēnsem hinc abfuistī. Imō nōbīs vidēmur dīmidium annī et eō plūs tē caruisse, tantum nōs tenuit dēsīderium tuī.

Rīdēs atque lūdis, aut sī sēriō et ex animō loqueris, errās et falleris. Subdūctiō tua vēritātī parum respondet. Calculus tuus errat. Abaculus tuus dēlīrat. Vixdum vestrīs mē cōnspectibus subdūxī, nī fallor, vixdum hinc exulāvī duās hebdomadās. Imō vixdum hebdomadīs dīmidium mihi videor abfuisse.

Facile crēdō. Nam ubī amoenum et volupe est esse, ibi tempus quantum vīs longum vidētur breve. At ubī pertaedet esse, ibi nūllā arte tempus fallere possumus, quīn saepe hōra nōbīs videātur diē longior. Hoc ipsā recomperimus quotidiē. Sī tibi longē aliquō sit īnsistendum iter, modo comitem habeās, quī fābulārum et novitāte et lepōre continentī, taedium itineris laevāre nōrit, longinquae profectiōnis molestiam vix sentiās, vixque dēfatīgēris. Nam dīcī solet, facundus comes in viā prō vehiculō est.

Vērum est quidem quod dīcis. Caeterum nōn ob id, quemadmodum ipse arbitrāris, mihi vīsum fuit tempus breve, quod in patriā mihi quotidiē sit lūsum et geniō indultum, sed quod multa perlēgerim, quōrum nōn sit mihi hīc per quotidiānī studiī occupātiōnēs facultās legendī. Hīs ita oblectābar, ut nimis angustum mihi vīsum fuerit tempus.

Istud vērō faciēs tua pulchrē loquitur. Rediistī nōbīs scīlicet ita ēmaciātus atque exhaustus, ut propemodum monogrammus aut syphar videāre.

Rīdēs et nimis uncīs nāribus indulgēs. Nōn sum quidem, fateor, dēcolor, vēsculus, aut studiō cōnfectus, sed satis bene habitus atque obēsus. Vērum, ut nōrīs, quibus iūcundum et amoenum est studēre, eōs nōn exhaurit studium, nōn cōnficit, sed potius reddit habitiōrēs corpulentiōrēsque, quem admodum et glīrēs somnus. At quibus nōn est studium cordī, eōs torquet, afficit, extenuat, mācerat.

Crēdat Iudaeus apella. Quaere cuī fidem faciās istīus reī. Istud persuādē quibus caput sit vacuum cerebrō, quibusque nē mīca quidem sapientiae, mihi persuāseris numquam. Istud mihi nōn persuādēbis, nē sī persuāseris quidem, nē sī vel ipsa sīs Suādēla, vel Cicerōne facundior ipsō. Facilius tibi fidem habuerō sī persuāseris Mercurium esse īnfantem, aut Iovem orbum, aut Crētēnsem mare nescīre, aut āera findī arātrō.

Sī verbīs meīs fidem nōn habēs. Sī tibi verba mea fidem nōn faciunt. Sī verba tibi mea videntur nōn vērīsimilia neque fide digna. Sī dictīs meīs standum nōn putās. Sī verba mea nōn merentur apud tē fidem, expīscāre atque scīscitāre ā quibus volēs cunque, praesertim quī nōbīs sapientiā praestent, nisi stent ā mē, mēcumque faciant, nisi verbīs meīs astipulentur, subscrībant, et assentiantur, nisi dictīs meīs accēdant et calculum adīciant, nisi pedibus in sententiam eant meam, nisi verbīs atque rē mihi concinant, quidvīs damnī faciam aut feram, mereās tibi ā mē quidvīs, multer quantī quantī volēs.

Tantī certāre, tantumque vel lucrī vel damnī facere nōn postulāmus. Neque enim est operaepretium, neque rēs tantī mōmentī, nec tantī ponderis. Sed potius aliō vertāmus sermōnem. Cum nūper reversus in patriam, paternārum aedium līmen contingēs, et iam ingressus essēs, quidnam reī tibi māximō erat gaudiō? quā rē māximē gaudēbās? quid tē praecipuā afficiēbat laetīciā? quā rē plūrimum laetābāre?

Quod offenderem parentēs adhūc sospitēs, incolumēs, sānōs, fīrmāque et prosperā valētūdine, ac secundā fortūnā semper ūsōs.

At cum rūrsus illud nātāle solum quod suā dulcēdine cūnctōs dūcit, et immemōrēs nōn sinit esse suī, linquerēs et excēderēs, quid potissimum trīstābāre? quae rēs tibi māximum dolōrem flētumque ciēbat? quidnam tē plūrimā afficiēbat, torquēbat, cruciābat trīstīciā?

Nihil admodum. Fateor quidem nōn esse iūcundum, sed magis trīste et flēbile, paternīs cēdere laribus, et suī amantissimōs dēserere parentēs, atque adeō dulcius esse in patriā cum amīcīs versārī; quam peregrē inter ignōtōs exulāre. Vērum studiī, litterārumque, quō dēsīderiō teneor et capior amōre et ardōre agor, tālem mē fēcit exuere mentem, tālēsque mihi ex animō ēxēmit et excussit affectūs.

Dīligentiae et studiōrum sēdulitātis, ut audiō, laudārī postulās, quod totiēs tuum studium dēpraedicās. At tālem hinc nōn reportābis laudem, cum meō iūdiciō nūllam dum sīs meritus virtūte corōnam, licet ipse aliud et dīcās et amēs audīre. Quaere peregrīnum. Mihi intus et in cute nōtus es. Ipsa enim rēs mihi bene perspecta loquitur, tē nōn studiōsum: cum frequentior sīs in sphaeristēriō, rārior in Mūsaeō, quandōcunque hīc nōbīscum agis. Saepius es in arēnā lūsōriā quam litterāriā. Es alpha et ō, puppis et prōra, prīmus atque postrēmus in arte lūdendī. Lūdentium semper es prīmicērius et antesīgnānus. Id quod certō est argūmentō, studium tibi litterārium nōn esse admodum cordī, dīcās tū quidlibet.

Tū tuō pede mētiris omnēs. Nam quō tē, eōdem et mē suspicāris labōrāre morbō. Nōn eōdem, ō bone, iactāmur malō: nōn eōdem tenēmur morbō. Tibi numquam venītur in sphaeristērium, nisi lūdendī grātiā. Ego cum in sphaeristicā versor arēnā, subinde carmina condō.

Ō artificem versuum condendōrum. Salvē vērō poēta. Sī quid Sophoclaeum pangās, fac, ōrō, opus appareat. Nē thēsaurīs istīs incubēs clausīs. Cōnfer in medium, ut tēcum fruāmur ūnā omnēs ingeniī tuī dulcissimā foetūrā. Dēgustem ōrō vel ūnum versum tuō Mārte nōbīs compositum. Videam specimen aliquod. Indulgē videndum epigramma aliquod. Cūrābō sumptibus et expēnsīs meīs excūsum et in mīlle trānsfūsum exemplāria, atque in lūcem ēditum. Indignum est enim, ut tantum opus tenebrīs obrūtum lateat.

Videō quid sit: assectāris viam, quā mihi īnsultēs, quā mē tuīs contumēliīs petās et lacessās. Amās altercārī: gaudēs rīxīs: postulās mēcum velitārī et rīxārī dē lānā caprīnā. Quaeris ānsam mēcum rīxandī. Valeant quī dissidium volunt.

Ehō quid istud? Sīccine subterfugis hinc, nōn prius mihi valē dictō? Quid tē subitō prōripis hinc, nōn prius mihi precātus salūtem? Sīccine tē mihi subdūcis, nōn prius mē valēre iubēns? Sīccine mē mediō sermōne relinquis inepte, nōn prius valēre iussum? Sīccine mihi tē subterdūcis et subrepis īnsciō, nec prius salūtātō aut valēre iussō? Quō facessis hinc, antequam mē iusserīs valēre? Ēia, ō bone, excandēscis et es īrātus? est tibi factus stomachus? est tibi mōtābilis, quod ita mussitāns abīs, quasi dēmissīs auriculīs ut inīquae sortis asellus? Quid in fermentō iacēs, quod dīcitur? quid mordēs labra? quid stomachāre? Ten' verba mea commōtum reddidērunt? Sunt mihi vēla ōrātiōnis vertenda, et blandius est loquendum, videō, nē hominem īnfēnsum, amārulentiā verbōrum quasi fuste abigam. Heus tū es tam paucōrum hominum ut iocīs pariter ac sēriīs tē accommodāre nōn nōris? ut servīre nesciās scaenae? Quis tē congerrōnem postulet? Crēdidissem tē omnium hōrārum hominem: id quod nunc iam secus experior. Nōn nōstī ioca, quibus sum ūsus, animō aequō et accipere et ferre? Lūdōs et dēliciās faciēbam.

Istuccine lūdere et iocārī est, splendidīs hominem mendāciīs onerāre, et amārīs atque proter vīs sālibus fāmam hominis obscūrāre et laedere? tam sinistrē loquī? tam inīquīs hominem convīciīs incessere? tam amārīs aspergere dictēriīs? ita calumniārī quempiam et dēdecōre afficere? Crīmināris mē assiduiōrem atque strennuiōrem in palaēstrā esse lūsōriā, quam litterāriā, mē prīncipem esse et antistitem in rē lūdicrā, in litterāriīs vērō studiīs nōn item: mē inter prīmōrēs et prīmātēs lūdentium esse, at vix inter studentium postrēmōs: mē in lūdendō esse prīmitium et optimātem, nōn itidem in studendō: mē prīmāriō esse locō et prīmās obtinēre in lūdendō, in studendō vērō vix postrēmās. Quod mihi impingis crīmen, istud nōlim ā parentibus meīs aut aliīs necessāriīs audīrī. Istud tuum Hipponactēum praecōnium, quō mē prōsequeris, ad parentum meōrum aurēs permānāre nōlim. Crēderent rem sē habēre sīc.

Istud sī crēderent, nē lātum quidem unguem ā vērō discēderent: nōn tōtō, quod dīcitur, coelō aberrārent.

Quid immurmurās sub linguā tēcum? Parum intelligō quid loquāre. Quid ita mussās? Dīc clārius et apertius, ut inaudiam. Rēcine mihi istud tībiīs apertiōribus. Quid intus canis, quasi Aspendiī citharoedus? Frūstrā loqueris, quod exaudītum nōlīs.

Optō tibi sempiternam foelīcitātem, atque in eam rem, precātus sum ūnam ōrātiōnem chrīstiānam, cuius quasi tesserae hospitālis admīniculō, ubī corpore istō excesserit anima tua, et ad superōs ēvolārit, agnōscāre, et in coeleste contubernium admittāre.

Arbitror tē dominicam submurm urāsse ōrātiōnem ōrdine praeposte rō atque inversō. Sed quid hīc trīcāmur? quīn haec missa facimus? illud potius exquīram, quod mihi obicis, an sī essem, quod longē lātēque abest, tempore lūsibus datō, prīmus et postrēmus in albō lūdentium, inde cōnficiātur, mē nōn esse studiīs litterāriīs dēvōtum atque dēditum? Libet enim aliēnam causam quasi propriam agere.

Addecet ut sociōrum tuōrum causam dēfendās.

Quid nī? sumus omnēs nōn modo sociī, sed etiam inter nōs germānī frātrēs ab eōdem prīmō parente nātī.

Sumus quidem, nūllus diffiteor, at nōn ita, ut mihi cum quibuslibet sit habenda et agitanda familiāritās. Sed hīs omissīs veniam ad tuum rogātum.

Audiāmus quid cēnseās.

Cēnseō, fierī nōn posse, ut quisquam sēdulō ōcium et litterārium et amūsum, prōphānum atque inūtile colat ex aequō, eumque temporis minimum dare lūsibus, cuī ex animō vērēque studium litterārium sit cordī. Sī illitterātum ōcium et Amūsiam dīligenter et accūrātē secterīs, necesse est ōcium litterārium et Eūmūsiam trānslātīvē, perfūnctōriē, languidē, remissē, neglegenter, supīnē, et ōscitanter agās. Sīn huic sīs vērē dēditus, illud frīgidē et nōn nisi paululum temporis sectābere, quantulum satis sit vīribus ingeniī, quae iam diūturnō studiō retūsae ac dēfectae fatīscunt, modestō iterum lūsū refocillandīs. Alterō igitur dōminante, iacet alterum.

Quī sit?

Nēmō potest Thētidem simul et Galātaeam amāre. Quī duōs īnsequitur leporēs, neutrum capit. Hūmānum ingenium nōn potest ex aequō in varia scindī, et ad dīversa accommodārī studia. Nēmō est capax omnium, aut pār ēdiscendīs omnibus. Nēmō est omnis homō, nōn omnēs omnibus artēs. Quī dīligentem artī medicae nāvat operam, sat superque habet negōciī, sī modo omnēs velit illīus maeāndrōs et ānfrāctūs omnīnō penetrāre, neque simul potest et Iūrisprūdentiae et Theōlogiae multum dare ōciī. Quī noctēs et diēs corrādendīs atque accumulandīs inhiat dīvitiīs, et facultātibus studet amplificandīs locuplētandīsue nōn potest simul in eximium et poētam et ōrātōrem ēvādere. Itidem quī habet animum frequentibus addictum lūsibus, quīque illitterātō et inūtilī ōciō contābēscit, ac bonās hōrās male collocat, is nōn potest ōciō litterāriō multum et ex animō vērēque sē accommodāre. Dīcam clārius. Sī nēmō potest dīversa studia, quōrum tamen ūnum quodque mentem hominis excultam et expolītam reddit, cum frūctū aeque dīligenter sectārī, quōmodo vērīsimile cum dēlectārī Mūsārum commerciō, quī tōtus et praeceps fertur in amūsa et invenusta lūdicra, quae oblīmant, obtundunt, obcaecant hūmānam mentem, et prōphānā dulcēdine imbuunt, obsaturantque?

Velle mihi tū quidem vidēris, omnibus nostrīs anteīre prōgenitōribus, omnibusque sapienti or habērī mortālibus.

Quid ita? Unde istud colligis?

Quia nōn modo, cuī nōs operam damus dīdascalō, sed etiam quibuscunque sunt ūsī praeceptōribus maiōrēs nostrī, iam inde ā duōbus aut tribus annōrum mīlibus, ūnō fasce complecteris omnēs, ūnāque vōcis lībertāte, nē dīcam mordācitāte lacerās.

Mīror quid loquāre. Nōn assequor quid dīcās. Ioannēs sum nōn Oedipus. Dīc apertius nec circuitiōne ūtitor, ut habeam quid respondeam. Mihi enim nūllīus mordācitātis sum cōnscius, nec cornīcum oculōs cōnfīgere, aut sexāgēnāriōs dē ponte dēiicere studeō. Quid est igitur, quod mihi impingis?

Vetus et trītum est, vulgāreque dictum. Arcus semper tēnsus rumpitur.

Saepe ariēs āctus nimiō sūdōre fatīscit.
Sī usque gravās arcum, vī tābēscente labascit.
Dēferuet nimis īntēnsī ardor et impetus arcūs.
Nī laxēs arcum, virtūs ēvicta senēscet.
Solvitur et moritur virtūs exhausta labōre.
Ācta diū virtūs exhausta retunditur arcūs.
Īntēnsī nimium dēflōrēscit vigor arcūs.
Usque supīnātum positō iacet impete cornū.
Rōbore tēnsa diū dēfectō māchina languet.
Vīnea torta diū vī flaccēscente remittit.
Tēnsa diū phalārica marcet vī frāctā nimium contentā.
Tēnsa diū catapulta labat vī dēficiente.
Tormentum nimis adductum labat impete frāctō.
Dēfluit īntēnsī nimium vīs et tenor arcūs.
Vī semper tēnsus labente remittitur arcus.
Contentus nimis adductusque diū labat arcus.
Vīs intēnsa diū fugit et dēlābitur arcūs.
Fit contenta diū arcūs vīs ēvānida tandem.
Perpetuā et nimiā exhauritur ager satiōne.

Istud equidem et sciō, et fateor. Sed quid istinc cōnficis? Quōrsum istud dīcis? Quid facit istud ad Bacchum, quod dīcitur, et ad hanc rem dē quā agimus? Olfāciō nōn nihil quōrsum tendās, at malō dīcās ipse clārius et ēvidentius.

Studium puerīle fatīscit,
Laeta nisi austerīs varientur festa prō festīs: ut cecinit Ausōnius, cuī conciuit et Ovidius.

Cernīs ut in dūrīs (quid enim bove firmius?) arvīs
Fortia taurōrum corpora frangat opus.
Quae numquam vacuō solita est cessāre novālī,
Frūctibus assidvīs lassa senēscit humus.
Occidet, ad circī sī quis certāmina semper
Nōn intermissīs cursibus ībit equus.
Firma sit illa licet, solvētur in aequore nāvis,
Quae numquam liquidīs sicca carebit aquīs.

Quis contrādicit? quis it īnficiās? Sed inde cōnfectum putās, vel semper, vel plūrimum et effūsissimīs habēnīs animōque dēvōtissimō lūdendum?

Sine veniam quō volō. Quid mediō sermōne mē interpellās? Quid verba mea interrumpis? quid mihi interloquen is? Favētō, et sinītō absolvam et ad fīnem perdūcam, quod intenderam.

Occidet miserōs crambē repetita magistrōs.

Quōrsum istud?

Sciō iamdum, quid dīcās. Quid opus repetitō frūstrā, et tempore perditō? Enecābis mē iīsdem iterum atque iterum inculcandīs.

Bone Deus, quandō tibi aurēs sat praebēntur ā mē facilēs, dōnec absolvās, quae dīcere parāris: cūr nōn vel tantisper mihi aurēs tū quoque vicissim praebeās, dum aliquantulum hoc, quod dīcere meditor, expedierō? Vīs sōlus loquendī et tacendī portisculum habeās, nec mihi liceat per tē quicquam in medium serere? Nōndum plēnē intelligis, quid velim, licet coniiciās utcunque quōrsum tendam.

Perge igitur.

Nostrī maiōrēs id animadvertentēs, quod ingenium hūmānum continentibus et assidvīs nōn pār sit labōribus, hanc posterīs cōnsuētūdinem relīquērunt, et quasi per manūs trādidērunt, ut subinde lūdendī suīs discipulīs potestātem faciant lūdimagistrī, nunc integrum diem, aliās hōram, aliās sēsquihōram, aliās dīmidiātum diem, praeut et ratiō dictat, et rēs tempusque postulat. Quod igitur dīcis eōs nōn gnāviter neque ex animō litterīs esse dēditōs, quī inter lūdentēs locō numerōque sint et prīmō et postrēmō, quī sēsē et prīmōs et postrēmōs in lūdendō praebeant, quid aliud, quam quod lūdendī authorēs, ipsōs inquam lūdimagistrōs, tum neotericōs et recentēs, tum veterēs multīsque iam saeculīs hāc vītā dēfūnctōs carptum īs lacerātumque, quī et ipsī suīs discipulīs cum agerent magistrōs fēcērunt subinde lūdendī arbitrium, quā eādem lūdendī potestāte ūsī erant cum agerent anteā discipulōs, similiterque nōbīs et nucibus et crepundiīs indulserant.

Audī quid tibi reddam, idque paucīs, cum hīc diūtius pendēre nōn possim, aliīs aliō mē vocantibus negōtiīs. Fit lūdendī cōpia, nōn modo ut continenter et semper lūdātur, sed etiam ut abundē suppet at temporis, prius audīta relegendī, et aliquid novī nostrō Mārte studiīs quotidiānīs adīciendī hōrīs succīsīvīs, quod aliās per occupātiōnēs scholārēs legere nōn vacet. Nam ut nōn decet prīncipem solidam dormīre noctem, ita quoque dedecet scholasticum quī quidem īnsīgniter studiōsus postulat vidērī, quīque ad ērudītiōnis culmen aspīrat, integrōs et perpetuōs lūdere diēs. Pulchrum est aliquandō studia intermittere, et moderātīs lūsibus animum relaxāre: atque ipsa vicissim lūdendī tempora, sī longiuscula sint, succīsīvīs studiīs condere et moderārī. Haec est sententia mea, quam sī sequāre, tibi quod ex ūsū fuerit, fēceris. Sīn tibi secus videātur, per mē vel aetātem lūdās licet, et agās quicquid volēs. Ego tibi patruus esse dēsinō.

Heus heus Ioannēs, resiste parumper: quōrsum ita festīnās quasi āctus scūticā? Habeō, quōmodo tē locūtum resequar.

Nōn vacat audīre. Est mihi quiddam aliud sēriī negōtiī, quod omnibus rēbus antevertendum venit. Id rēiicere in aliam hōram aut prōcrāstināre nōn licet.

Quidnam istud?

An tot sustineās et tanta negōtia sōlus,
Quantīs vix labor Herculeus sit pār obeundīs?
Rēs Ītalās sī armīs tutāris, mōribus ōrnās,
Lēgibus ēmendās: in pūblica commoda peccēm,
Sī longō sermōne morer tua tempora amīce.

Rīdēs tū quidem: attamen ego stringor necessitāte tam inēvitābilī, tam inexcūsābilī, tam inexsuperābilī, ut sī monarcha sim tōtīus mundī, et praeliō iam nunc internecīnō et inexpiābilī afflīcter, omnibus postpositīs oporteat huic ūnī succumbere morbō. Quīn et ipse, sī vel noctū profundum et tranquillē dormīrēs, vel interdiū inter essēs ēpulō splendidissimō, et hoc forte negōtiō vocārēre, vellēs nōllēs, obsecundārēs et obsequerēris oportēret.

Olfāciō quid sit. Aluī parturientis tē foetura premit. Inēluctābile tē ventris gravat onus. Ventrem geris mātūrō pondere gravem. Gravāris aluī dēiiciendae foetū. Nihil enim sciō aliud quod sē praebeat ita implacābile et inexpiābile, atque alvus nimis saburrāta foetaque. Ingēns tēlum necessitās exonerandi ventris. Diomēdeā necessitāte premimur, quandō alvus mātūrō cibōrum foenore gravida parturit. Necessitās aluī urgentis est inēluctābilis.

Rem acū tetigistī. Dignus es cuī tōtum cēdat in mercēdem, quicquid vel nunc exclūsūrus sum, vel aliās excūsūrus excrētūrusve, quod tam pulchrā et certā coniectūrā meī ventris foetūram, aluī meae partum assecūtus es.

Apage, istās ēpulās tibi met ipsī servātō, et sale conditō, nē corrumpantur.